Konstal 13N
![]() Dwuwagonowy skład 13N w al. „Solidarności” w Warszawie | |||
Dane ogólne | |||
Kraj produkcji |
| ||
---|---|---|---|
Producent | Konstal | ||
Miejsce produkcji | |||
Lata produkcji | 1959–1969 | ||
Dane techniczne | |||
Liczba członów | 1 | ||
Długość | 13 390 mm | ||
Szerokość | 2400 mm | ||
Wysokość | 3060 mm | ||
Masa | 17 500 kg | ||
Rozstaw wózków | 1435 mm | ||
Rozstaw osi w wózkach | 1900 mm | ||
Układ osi | Bo’Bo’ | ||
Moc silników | 4 × 41,5 kW | ||
Typ silników | silniki prądu stałego | ||
Napięcie zasilania | 600 V | ||
Prędkość maksymalna | 68 km/h | ||
Wnętrze | |||
Liczba miejsc siedzących | 13N: 21 | ||
Liczba miejsc ogółem | 13N: 115 | ||
Wysokość podłogi | 850 mm | ||
|
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7b/Konstal_13N%2C_-755%2C_Tramwaje_Warszawskie_%2815731025599%29.jpg/241px-Konstal_13N%2C_-755%2C_Tramwaje_Warszawskie_%2815731025599%29.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/81/Konstal_13N%2C_-469%2C_Tramwaje_Warszawskie_%2815833879329%29.jpg/241px-Konstal_13N%2C_-469%2C_Tramwaje_Warszawskie_%2815833879329%29.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a5/W_tramwaju_typu_13N_In_einer_Stra%C3%9Fenbahn_des_Typs_13N_%285885099356%29.jpg/241px-W_tramwaju_typu_13N_In_einer_Stra%C3%9Fenbahn_des_Typs_13N_%285885099356%29.jpg)
Konstal 13N – typ tramwaju wytwarzanego w latach 1959–1969 przez zakłady Konstal w Chorzowie. 13N to pierwszy polski tramwaj szybkobieżny. Wyprodukowano 836 egzemplarzy[3].
Geneza
Po zakończeniu II wojny światowej tabor polskich systemów tramwajowych wymagał odbudowy i modernizacji. W związku z tym w krótkim czasie uruchomiono produkcję tramwajów typu N i 4N, jednak były to tramwaje wolnobieżne, traktowane jedynie jako połowiczne rozwiązanie problemu. W 1948 r. Związek Przedsiębiorstw Komunikacyjnych rozpoczął prace związane ze stworzeniem koncepcji polskiego tramwaju szybkobieżnego. Miał on powstać w oparciu o używane tramwaje typu PCC ze Szwecji. Ten pomysł nie doczekał się jednak realizacji[4].
W 1955 r. MPK Warszawa zakupiło w czechosłowackich zakładach Tatra Smíchov dwa tramwaje typu Tatra T1 w celu skopiowania niektórych rozwiązań konstrukcyjnych[5]. Opracowano projekt tramwajów 11N dla Warszawy, który miał mieć aparaturę elektryczną z rozruchem automatycznym i 12N, który miał być jego uproszczoną wersją dla pozostałych miast w Polsce. Skonstruowanie prototypów było niemożliwe, ponieważ polski przemysł nie był w stanie wyprodukować w tym czasie nowoczesnej aparatury, a Tatra Smíchov nie wyraziła zgody na sprzedaż aparatury tramwajów T1[3][6].
W 1957 r. zakupiono w belgijskiej firmie ACEC 25 kompletów aparatury elektrycznej, a następnie z uwzględnieniem jej parametrów stworzono projekt tramwaju 13N[5][3].
Porównanie tramwajów typu T1 i 13N[7][8] | ||
---|---|---|
T1 | 13N | |
Długość | 13 300 mm | 13 390 mm |
Szerokość | 2400 mm | 2400 mm |
Wysokość | 3050 mm | 3060 mm |
Typ silników | TM 22 | LTa-220 |
Moc silników | 4 × 40 kW | 4 × 41,5 kW |
Aparatura elektryczna | TR32 | ACEC/Woltan |
Napięcie pokładowe | 24 V DC | 40 V DC |
Prędkość maksmalna | 60 km/h | 68 km/h |
Liczba miejsc siedzących | 26 | 21 |
Liczba miejsc stojących | 69 | 94 |
Konstrukcja
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/75/13N503.jpg/220px-13N503.jpg)
W porównaniu z Tatrą T1 zastosowano inny rodzaj aparatury elektrycznej, pantograf nożycowy zamiast pałąkowego, zmieniono wygląd zderzaków i kasety kierunkowej. Najbardziej widoczną różnicą jest brak czerwonej, pięcioramiennej gwiazdy ponad kasetą.
13N to silnikowy wagon tramwajowy wywodzący się konstrukcyjnie od Tatry T1, która z kolei była oparta na amerykańskiej koncepcji PCC. Jest to więc jednokierunkowy, jednoczłonowy, czteroosiowy tramwaj z dwoma dwuosiowymi wózkami i podłogą na jednym poziomie. Wózki napędzane są czterema silnikami prądu stałego typu LTa-220, przy czym na każdą oś przypada jeden silnik[4]. Po prawej stronie nadwozia umieszczono troje czteroczęściowych drzwi harmonijkowych. Pierwotnie pierwsze i drugie drzwi służyły jako wyjściowe, a trzecie jako wejściowe.
Wewnątrz umieszczono tapicerowane siedzenia w układzie 1+1. Zimą przedział pasażerski ogrzewany jest ciepłym powietrzem wydzielanym przez silniki oraz rezystory rozruchowe, latem ogrzane powietrze kierowane jest na zewnątrz tramwaju. Oświetlenie przedziału pasażerskiego zasilane jest bezpośrednio z sieci trakcyjnej. W egzemplarzach prototypowych wnętrze oświetlały kinkiety, a w seryjnych szeregowo połączone plafoniery pracujące pod napięciem 127 V DC. Obwody niskonapięciowe zasila przetwornica wirowa napięciem 40 V DC[4].
Tramwaje 13N początkowo wyposażone były w nożycowe odbieraki prądu, które z czasem zastąpiono odbierakami OTK-1, oraz w wyposażenie elektryczne ACEC. Od 1964 r. zamiast rozrusznika bębnowego ACEC zaczęto montować polski odpowiednik typu GBT-374 produkcji Woltanu[3]. Motorniczy kieruje tramwajem za pomocą trzech pedałów nożnych – lewy jest czuwakiem, środkowy pełni funkcję hamulca, a prawy nastawnika jazdy. Na obu czołach tramwaju zamontowano gniazda sterowania wielokrotnego. Na przednim czele zlokalizowano jeden okrągły reflektor[4].
Wersje
Oprócz podstawowej wersji 13N wyprodukowano także 3 składy 13NS+13NSD z rozrządem stycznikowym, przy czym wagony 13NSD były doczepami czynnymi, pozbawionymi stanowiska motorniczego. Wersją rozwojową miały być modele 14N i 14ND, ale powstały tylko prototypy przebudowane następnie na 13NS i 13NSD. Wykonano także prototypowy tramwaj przegubowy 15N[9] – od wozu 102Na odróżniała go m.in. konstrukcja przegubu (brezentowa tkanina) i nastawnik (w formie kierownicy).
Dostawy
Państwo | Miasto | Typ | Lata dostaw | Liczba | Numery taborowe | Uwagi | |
---|---|---|---|---|---|---|---|
![]() | Warszawa | 13N | 1959–1969 | 832 | 503 – prototyp | [1] | |
konurbacja górnośląska | 13N | 1962 | 4 | 125–128 | [10] | ||
Łączna liczba: | 836 |
Eksploatacja
Tramwaje 13N przeznaczone były dla Warszawy, ale 4 sztuki przebudowane na stycznikowe, identyczne z 13NS (jakkolwiek nigdy tego oznaczenia nie nosiły) otrzymał także GOP. Wozy prototypowe były testowane w Warszawie i Katowicach, tam jeździły także składy 14N+14ND i przegubowy 15N.
13N na przestrzeni lat poddawane były różnym modernizacjom. W Chorzowie do dziś pracuje jeden wóz techniczny przebudowany ze śląskiego 13NS, a Poznań posiadał w latach 1998–2011 jeden egzemplarz muzealny #115 wymieniony z Warszawą na wagon 102Na. Wagon poznański został w marcu 2008 odstawiony ze względu na zły stan techniczny, a w 2010 przekazany Szkole Aspirantów PSP jako treningowy[11].
W nocy z 31.12.2012 na 1.01.2013, na okolicznościowej linii 13N, oficjalnie zakończono eksploatację tramwajów typu 13N w Warszawie[12].
Wagony historyczne
Pochodzenie | Numer taborowy | Zdjęcie | Obecny właściciel | Typ | Rok produkcji | Historyczny od roku | Uwagi | |
---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Warszawa | 115 | ![]() | Szkoła Aspirantów PSP w Poznaniu | 13N | 1965 | 1998 | Od 2010 jako obiekt ćwiczeniowy na poligonie strażackim w Luboniu, wcześniej jako historyczny w Poznaniu. | [13] |
407 | ![]() | Tramwaje Warszawskie | 13N | 1967 | 2013 | [14] | ||
503 | ![]() | 1959 | 2013 | [15] | ||||
534 | ![]() | 13NS | 1968 | 1996 | [16] | |||
535 | ![]() | 13N | 1968 | 2013 | [17] | |||
642 | ![]() | 1968 | 2012 | [18] | ||||
795 | ![]() | 1969 | 1994 | [19] | ||||
821+818 | ![]() | 13N | 1969 | 2013 | [20] | |||
308 | ![]() | Tramwaje Śląskie | 13N | 1967 | 2013 | [21] | ||
400 | ![]() | MPK Kraków | 1967 | Wagon zakupiony w 2021 r. od osoby prywatnej z Gdańska, gdzie trafił z Warszawy w 2017 r. | [22][23] |
Inne informacje
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/56/Konstal_13N_821%2B818%2C_tram_line_4%2C_Warsaw%2C_2008.jpg/220px-Konstal_13N_821%2B818%2C_tram_line_4%2C_Warsaw%2C_2008.jpg)
- Wagony te były trzecim typem wózkowym w Warszawie (po wagonach wrocławskich typu Maximum firmy Falkenried oraz wagonach Tatra T1) dostarczonych po wojnie,
- Tramwaje w początkowym okresie były nazywane trumnami ze względu na swoją smukłość wynikającą z wózkowej konstrukcji, całkowicie je odróżniające od wagonów ostojnicowych,
- W 1994 zmodernizowano wagony 821 i 818 na typ 13Nmod. Wagonowi 821 zamontowano dwa reflektory a 818 zamieniono w doczepę czynną, na miejscu przodu zamontowano tył innego rozbitego wagonu przeznaczonego do kasacji. W składzie zamontowano drzwi odstawiane na zewnątrz, wymieniono też elektronikę. Skład 821+818 przez swój nietypowy wygląd nazywany jest „żabą”.
- Tym modelem tramwaju na warszawskiej linii 18 kieruje bohater serialu Miodowe lata, motorniczy Karol Krawczyk.
- W filmie animowanym Tytus, Romek i A’Tomek wśród złodziei marzeń profesor T’Alent przerobił wagon 13N nr 711 na wszechkosmiczny pojazd dla głównych bohaterów. Oryginalny 13N #711 został przyjęty na stan Tramwajów Warszawskich 7 grudnia 1968 i skreślony 12 lutego 1993. Wagony „sąsiedzkie”, tj. 710 i 712, pozostawały w eksploatacji kolejno do 1999 i 2011 roku.
- 5 stycznia 2013 ostatni raz można było się przejechać tramwajem typu 13N w ruchu liniowym. Od tego dnia tramwaje te można spotkać tylko podczas różnych imprez kulturalnych w Warszawie.
Zobacz też
Przypisy
- ↑ a b MKM 101: WAGONY TYPU 13N. tramwar.pl. [dostęp 2019-12-10].
- ↑ MKM 101: WAGONY 13NS, 13NSD i 13ND. tramwar.pl. [dostęp 2019-12-10].
- ↑ a b c d www.kmk.krakow.pl – najpopularniejszy tramwaj na świecie – PCC, część 4: Polska [online], www.kmk.krakow.pl [dostęp 2021-01-14] .
- ↑ a b c d Tramwaje Warszawskie - zdjęcia [online], tramwar.pl [dostęp 2024-02-12] .
- ↑ a b Michal Brunner. Nieśmiertelna Tatra T-3. „Świat Kolei”. Nr 6/1999. s. 35.
- ↑ Muzeum Komunikacji Tramwajowej GOP [online], web.archive.org, 12 listopada 2007 [dostęp 2021-01-14] [zarchiwizowane z adresu 2007-11-12] .
- ↑ Tramwaje Warszawskie - zdjęcia [online], tramwar.pl [dostęp 2024-02-12] .
- ↑ Tramvajový motorový vůz T1 č. 528 [online], Dopravní podnik Ostrava a.s. [dostęp 2024-03-28] (cz.).
- ↑ zdjęcie wagonu 15N.
- ↑ najpopularniejszy tramwaj na świecie – PCC, część 4: Polska. KMK Kraków. [dostęp 2019-12-10].
- ↑ Klub Miłośników Pojazdów Szynowych w Poznaniu – Tabor.
- ↑ „Ostatnia paróweczka”, czyli tramwaj legenda przechodzi do historii. Zarząd Transportu Miejskiego w Warszawie, 2012-12-21. [dostęp 2012-12-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-07-19)].
- ↑ -=[Fotogaleria Transportowa]=- - Phototrans.eu [online], phototrans.pl [dostęp 2022-04-19] .
- ↑ -=[Fotogaleria Transportowa]=- - Phototrans.eu [online], phototrans.pl [dostęp 2022-04-19] .
- ↑ Konstal 13N #503. Phototrans.eu. [dostęp 2018-01-12]. (pol.).
- ↑ -=[Fotogaleria Transportowa]=- - Phototrans.eu [online], phototrans.pl [dostęp 2022-04-19] .
- ↑ -=[Fotogaleria Transportowa]=- - Phototrans.eu [online], phototrans.pl [dostęp 2022-04-19] .
- ↑ -=[Fotogaleria Transportowa]=- - Phototrans.eu [online], phototrans.pl [dostęp 2022-04-19] .
- ↑ Konstal 13N #795. Phototrans.eu. [dostęp 2018-01-12]. (pol.).
- ↑ -=[Fotogaleria Transportowa]=- Phototrans.eu [online], phototrans.pl [dostęp 2024-05-25] (ang.).
- ↑ Konstal 13N #308. Phototrans.eu. [dostęp 2018-01-12]. (pol.).
- ↑ -=[Fotogaleria Transportowa]=- Phototrans.eu [online], phototrans.pl [dostęp 2024-05-25] (ang.).
- ↑ Kraków z warszawską „parówką” – tramwajem 13N [online], www.transport-publiczny.pl [dostęp 2024-05-25] (pol.).
Linki zewnętrzne
- Strona poświęcona tramwajom Konstal 13N w Warszawie. tramwar.republika.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-01-29)].
- p
- d
- e
Tramwaje |
| ||||||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Wagony metra |
| ||||||||||
Lokomotywy kopalniane |
| ||||||||||
Wagony towarowe |
|
1 – prototyp, 2 – produkcja seryjna