Jan Olrych Szaniecki
![]() | |||
Data i miejsce urodzenia | 16 grudnia 1783 | ||
---|---|---|---|
Data i miejsce śmierci | 19 lutego 1840 | ||
Przyczyna śmierci | choroba płuc | ||
Miejsce spoczynku | Cmentarz Montmartre w Paryżu | ||
Zawód, zajęcie | adwokat | ||
|
Jan Olrych Szaniecki (ur. 16 grudnia 1783 w Plewiskach, zm. 19 lutego 1840 w Paryżu) – polski adwokat i działacz polityczny, deputowany na sejm 1830–1831 roku z okręgu gminnego powiatu miechowskiego[2], minister sprawiedliwości w Rządzie Narodowym Królestwa Polskiego, twórca „Towarzystwa polepszenia bytu włościan”, autor „Pamiętników”[3].
Życiorys
Młodość
Urodził się w rodzinie wielkopolskiego mieszczanina Wojciecha de Olrych i Franciszki Szmit[4]. Wcześnie osieroconym chłopcem zaopiekowali się krewni w Poznaniu. W 1805 ukończył szkołę średnią w Poznaniu i został powołany do wojska, służąc jako kanonier[5] w korpusie artylerii stacjonującym w Warszawie. Po zakończeniu służby wojskowej w 1806[3], w Sądzie Apelacyjnym w Warszawie odbył aplikację sądową i w 1808 rozpoczął pracę w wymiarze sprawiedliwości Księstwa Warszawskiego. Będąc świetnie zapowiadającym się prawnikiem, otrzymał nominację na sekretarza prokuratora generalnego Księstwa. W rok później uzyskał samodzielne stanowisko podprokuratora Trybunału Cywilnego w Poznaniu. Po pewnym czasie powraca do Warszawy, gdzie awansuje i przez krótki czas pełni funkcję zastępcy prokuratora generalnego przy stołecznym Sądzie Apelacyjnym. Pod koniec 1810 został wpisany na listę adwokatów przy tym sądzie i w krótkim czasie – jak sam wspomina w swoim „Pamiętniku”[6] (1912) – zyskuje znaczne uznanie.
Sławę i nobilitację przynosi młodemu prawnikowi obrona w największym w historii Polski procesie o latyfundia ziemiańskie, procesie o ordynację Myszkowskich i Wielopolskich. Właśnie Olrychowi powierza obsługę prawną i reorganizację zadłużonej ordynacji jej jedenasty ordynat[7], Józef Jan Nepomucen hr. Wielopolski, sędzia Sądu Apelacyjnego w Warszawie. Przygotowany przez Olrycha projekt zakładał sprzedaż znacznej części majątków. W kwietniu 1813 zawarto odpowiednią ugodę.
Korzystając z okazji Jan Olrych osobiście nabył znaczną część ogromnie zadłużonych majątków, w tym Pińczów. Część zakupionej przez niego Ordynacji Myszkowskich składała się z 4 kluczy: I.Klucz Pińczowski, II.Klucz Szaniecki, III.Klucz Michałowski i IV.Klucz Małoxięski. W skład każdego z kluczy wchodziło po kilka wsi i folwarków[8]. Dzięki nabyciu tych dóbr uzyskał nobilitację a od nazwy majątku Szaniec zmienił nazwisko na Szaniecki na mocy dekretu królewskiego z 20 sierpnia 1813 roku[9][10]. Był radcą rady wojewódzkiej województwa krakowskiego z powiatu szydłowskiego w 1819 roku[11].
Walka o poprawę bytu chłopów
Będąc demokratatom, chłopomanem, liberałem i jakobinem został deputowanym ze Stopnicy do Sejmu[12]. W 1825 r. został wybrany na przewodniczącego sejmowej komisji ds. cywilnych i kryminalnych. Głównym przedmiotem jego działania w parlamencie była kwestia włościańska. Jan Olrych Szaniecki zdecydowanie opowiadał się za uwłaszczeniem chłopów. Wspólnie z posłem Stanisławem Barzykowskim sprzeciwiał się uniemożliwieniu wykupu czynszów i dzierżaw[13]. Sam już przed 1825 r. zniósł w swych majątkach pańszczyznę, zastępując ją czynszami i jako pierwszy nadał swym chłopom nazwiska[14]. Na łamach „Dziennika Powszechnego Krajowego” i „Nowej Polski” wzywał do tego innych ziemian. W 1830 r. poruszył w sejmie sprawę uregulowania kwestii chłopskiej. Projekt dotyczył zniesienia pańszczyzny, nadania włościanom własności gruntu i założenia szkół wiejskich. Poruszony temat wywołał tumult w sejmie[15]. Na forum sejmowym występował też w sprawie formy zawierania małżeństw i dopuszczalności rozwodów, będąc w tym względzie zwolennikiem rozwiązań francuskich zawartych w Kodeksie Napoleona. Sprawę stosunków między dworem a wsią widział następująco:
Ziemia narodu wolnego niewolniczemi rękami uprawiana być nie powinna. Polityka włościan pochodzi z winy dworu, że onym szlachetniejszych pobudek do żądania zapomożeń nie zostawia i do niegodnego zmusza podstępu. Dobro włościanina jest dobrem dworu. Polega ono na dobrowolnych, chętnych i przyjaznych wzajemnych stosunkach, a nie na przymusie [16].
Udział w powstaniu listopadowym
W okresie Powstania listopadowego Szaniecki rozwinął w Izbie Poselskiej niezwykle żywą i zdecydowaną działalność. 6 stycznia 1831 w „Dzienniku Powszechnym Krajowym” opublikował artykuł „O celach i środkach rewolucji”. Przemawiając w sejmie za ustawą o uwłaszczeniu chłopów, mówił:
Odznaczmy sejm nasz teraźniejszy uchwałą niszczącą ostatni zabytek feudalizmu – pańszczyznę. Uchwała ta postawi Polskę na stopniu odpowiednim cywilizacji europejskiej, na stopniu szczęścia i swobód prawdziwej wolności. (...) Milion rąk podniesiemy ku obronie tej ziemi (...[17].
W trakcie obrad sejmowych Szaniecki zwalczał margrabiego Wielopolskiego, bezskutecznie sprzeciwiając się wybraniu go na posła.
W lutym 1831, gdy część posłów i senatorów opuszczała Warszawę, on pozostał w stolicy. Był aktywnym przeciwnikiem jakiegokolwiek porozumienia z carem Mikołajem I, sprzeciwiał się rozmowom kapitulacyjnym, wniósł też projekt ustawy o powołaniu pospolitego ruszenia. 8 września 1831, w dzień po kapitulacji gen. Jana Krukowieckiego, objął w ostatnim rządzie powstańczym tekę ministra sprawiedliwości. Tydzień później w Zakroczymiu wraz z Joachimem Lelewelem i Walentym Zwierkowskim opracował odezwę do ludów Europy – manifest do dalszej działalności powstańczo-rewolucyjnej.
Konfiskata mienia i emigracja
Granice Królestwa Polskiego opuścił razem z ostatnimi oddziałami wojskowymi. Władze carskie skazały go zaocznie na śmierć a jego majątek został skonfiskowany. W skład tego majątku wchodziły dobra ziemskie: Pińczów, Książ Mały, Szaniec, Młyny, Pomyków, Skrzypiów, Brzeście, Włochy, Pasturka, Marcinkowice, Trzonów, Boczkowice, Zakrzów i Michałów[18].
Po upadku powstania Jan Olrych Szaniecki wyjechał do Prus, gdzie przebywał m.in. w Słupsku, Sopocie, Oliwie i na Śląsku. Gdy nie dostał zezwolenia na stały pobyt w Prusach, wyjechał do Francji[19]. Był członkiem sejmu powstańczego na emigracji[20]. W 1835 Osiadł w Paryżu[21]. Współpracował tam m.in. z Joachimem Lelewelem, Leonardem Chodźko i Adamem Chłędowskim[22]. Wydawał czasopismo „Polska” i współpracował z „Demokratą Polskim”. Przez kilka lat pełnił funkcję prezesa Komisji Funduszów Emigracji Polskiej. Także prywatnie udzielał pomocy niezamożnym emigrantom polskim. Za aktywność polityczną i radykalizm rząd francuski rozważał wydalenie Szanieckiego z kraju.
W 1834 roku skazany przez władze rosyjskie na ścięcie za udział w powstaniu listopadowym[23].
Ten wybitny adwokat i patriota, zmarł w Paryżu na chorobę płuc 19 lutego 1840. Pochowany jest na Cmentarzu Montmartre w Paryżu. Na nagrobku umieszczono napis: A l homme du bien Au verteux citoyen Au magistrat integre JEAN OLRYCH SZANIECKI Depute Ministre Polonais ne le 29 X-bre 1783 Decede a Paris le 19 fevrier 1840 Ses freres en exil[24].
Upamiętnienie
Imię Jana Olrycha Szanieckiego nosi:
- Zespół Placówek Oświatowych w Szańcu (od 2013 roku)[25],
- Miejska i Gminna Biblioteka Publiczna w Pińczowie[26],
- ulica na osiedlu Sępolno we Wrocławiu[27]
Przypisy
- ↑ Gazeta Warszawska. 1813, nr 72, s.16
- ↑ Andrzej Biernat , Ireneusz Ihnatowicz , Vademecum do badań nad historią XIX i XX wieku, Warszawa 2003, s. 479.
- ↑ a b Encyklopedia... ↓, s. 298.
- ↑ Handelsman 1912 ↓, s. 1.
- ↑ Andrzej Dziubiński, Przechadzka po Pińczowie i okolicy, Pińczów 1992, s.15
- ↑ J.O.J.O. Szaniecki J.O.J.O., Pamiętnik Jana Olrycha Szanieckiego [online], polona.pl [dostęp 2020-10-30] .
- ↑ KrzysztofK. Mysliński KrzysztofK., ordynacja Myszkowskich w rękach rodu Wielopolskich 1727–1945 [online], archiwum.rp.pl, 2012 [dostęp 2022-01-14] .
- ↑ Dziennik Wileński.Tom II Numer 4, Wilno 1820, s.594
- ↑ Leszek Cmoch, Busko-Zdrój i okolice.Przewodnik turystyczny, Kielce 1993, s.35
- ↑ Jan Olrych Szaniecki, Rozprawy nad sprzedażą dóbr z Ordynacji Myszkowskich czyli część druga, Warszawa 1827, s. 88
- ↑ Nowy kalendarzyk polityczny na rok 1819, Warszawa 1819, s. 212.
- ↑ Adolf Nowaczyński, Pan minister z Plewisk. Kurjer Poznański, niedziela, 23 sierpnia 1936, s. 3.
- ↑ Bolesław Limanowski, Historya demokracyi polskiej w epoce porozbiorowej Zurych 1901 s. 123.
- ↑ Leszek Marciniec, Kurortu czar, Wydanie II, Busko-Zdrój 2009, ISBN 978-83-928092-1-0, s.10
- ↑ Maksymilian Meloch, Sprawa włościańska w Powstaniu Listopadowym, Poznań 1948, s.127
- ↑ Handelsman 1912 ↓, s. 36.
- ↑ AdamA. Redzik AdamA., Poczet prawników polskich XIX-XX w., 2. wyd., Warszawa: Wydawnictwo C.H. Beck, 2011, s. 88, ISBN 978-83-255-1718-2, OCLC 750520709 [dostęp 2020-02-07] .
- ↑ Andrzej Dziubiński, Przechadzka po Pińczowie i okolicach, Pińczów 1992, s.16.
- ↑ MarcinM. Barnowski MarcinM., Jan Olrych Szaniecki (1783 - 1840) - Pomorski Wehikuł Czasu [online], pomorskiwehikulczasu.pl [dostęp 2022-10-01] .
- ↑ Walenty Zwierkowski, O Sejmie w Emigracji, Poitiers 1839, s. 10.
- ↑ Wielka Ilustrowana Encyklopedia Powszechna,Tom XVI, s.298.
- ↑ Handelsman 1912 ↓, s. 86, 87.
- ↑ Tygodnik Petersburski 1834, nr 89, s. 533.
- ↑ Handelsman 1912 ↓, s. 95.
- ↑ Zespół Placówek Oświatowych w Szańcu ma swojego patrona. busko.net.pl, 2013-06-25. [dostęp 2014-06-30].
- ↑ Nasz Patron. pinczow.naszabiblioteka.com. [dostęp 2017-06-16].
- ↑ Ewa Kobel: Patroni wrocławskich ulic, placów i zaułków. Wrocław: Ewa Kobel, 2008, s. 539.
Bibliografia
- Krzysztof Pol, Jan Olrych Szaniecki, LEKSYKON PRAWNIKÓW POLSKICH, Rzeczpospolita, 02.08.1999 r.
- Praca zbiorowa: Wielka Ilustrowana Encyklopedia Powszechna. Kraków: Wydawnictw Gutenberg. ISBN 83-86858-12-5.
- Andrzej Bierant, Sławomir Górzyński, Polacy pochowani na cmentarzu Montmartre oraz Saint-Vincent i Batignolles w Paryżu, Warszawa 1999, s. 154.
- Słownik pracowników książki polskiej, t. I.
- Marceli Handelsman: Pamiętnik Jana Olrycha Szanieckiego. Warszawa: Koło Prawników Polskich, 1912.
Linki zewnętrzne
- Publikacje J. O. Szanieckiego w zbiorach Biblioteki Narodowej - wersja cyfrowa na Polona.pl
- p
- d
- e
|
- p
- d
- e
|
- PWN: 3982466