Trachyandra
![]() Trachyandra tortilis | |||
Systematyka[1][2] | |||
Domena | eukarionty | ||
---|---|---|---|
Królestwo | rośliny | ||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | okrytonasienne | ||
Klasa | Magnoliopsida | ||
Nadrząd | liliopodobne (≡ jednoliścienne) | ||
Rząd | szparagowce | ||
Rodzina | |||
Rodzaj | Trachyandra | ||
Nazwa systematyczna | |||
Trachyandra Kunth Enum. Pl. 4: 573 (1843)[3] | |||
Typ nomenklatoryczny | |||
Anthericum hispidum L. | |||
| |||
|
Trachyandra Kunth – rodzaj roślin należący do rodziny złotogłowowatych (Asphodelaceae), obejmujący 60 gatunków, występujących w Afryce, na obszarze od Etiopii i Somalii do Afryki Południowej i na Madagaskarze, a także w Jemenie. Gatunek Trachyandra divaricata został introdukowany do Australii[4]. Najwięcej gatunków występuje endemicznie w Kraju Przylądkowym w Afryce Południowej[5].
Morfologia
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/94/877_Trachyandra_ciliata.jpg/220px-877_Trachyandra_ciliata.jpg)
- Pokrój
- Wieloletnie, zróżnicowane, bezłodygowe rośliny gruboszowate, zielne lub krzewiaste o wysokości do 2 metrów[5].
- Liście
- Skupione w rozetę, dymorficzne lub jednolite, na przekroju płaskie lub trójkątne do okrągłych, równowąsko-taśmowate, proste lub faliste, nagie lub gruczołowate[5].
- Kwiaty
- Zebrane w groniasty, rzadziej wiechowaty kwiatostan, wzniesione do zwisających. Okwiat biały do fiołkoworóżowego. Sześć listków okwiatu położonych w dwóch okółkach, zewnętrzne węższe od wewnętrznych. Pręciki zrośnięte z nasadą listków okwiatu, o szorstkich nitkach, łączących się z łącznikiem od tyłu główki pręcika. Pylniki skierowane do wewnątrz. Zalążnia górna, kulista, trójkomorowa. Szyjka słupka stożkowata, zakończona główkowatym znamieniem[5].
Biologia
- Rozwój
- Niektóre gatunki są biegaczami[6].
- Cechy fitochemiczne
- Spożywanie przez zwierzęta roślin z gatunku Trachyandra laxa powoduje u nich niedowład. W badaniach stwierdzono nadmierne spichrzanie lipofuscyny w neuronach zwierząt[7]. Podobnie lipofuscynozę neuronalną skutkującą niedowładem stwierdzono w Australii u owiec i koni pożywiających się roślinami z gatunku Trachyandra divaricata[8].
Systematyka
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/10/Trachyandra_saltii-IMG_3220.jpg/220px-Trachyandra_saltii-IMG_3220.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b5/Trachyandra_filiformis.jpg/220px-Trachyandra_filiformis.jpg)
Rodzaj z podrodziny Asphodeloideae z rodziny złotogłowowatych (Asphodelaceae)[9].
- Podział na sekcje wg Obermeyera[5]
- sekcja Liriothamnus (Schlechter) Obermeyer: gatunki o nagich liściach, zewnętrznych nie zredukowanych do łusek, i prostych kwiatostanach
- sekcja Trachyandra: gatunki o nagich liściach, zewnętrznych zredukowanych do łusek, i rozgałęzionych kwiatostanach
- sekcja Glandulifera Obermeyer: rośliny o gruczołowato-omszonych liściach
- Wykaz gatunków[4]
- Trachyandra acocksii Oberm.
- Trachyandra adamsonii (Compton) Oberm.
- Trachyandra affinis Kunth
- Trachyandra arenicola J.C.Manning & Goldblatt
- Trachyandra aridimontana J.C.Manning
- Trachyandra arvensis (Schinz) Oberm.
- Trachyandra asperata Kunth
- Trachyandra brachypoda (Baker) Oberm.
- Trachyandra bulbinifolia (Dinter) Oberm.
- Trachyandra bulbosa Boatwr. & J.C.Manning
- Trachyandra burkei (Baker) Oberm.
- Trachyandra capillata (Poelln.) Oberm.
- Trachyandra chlamydophylla (Baker) Oberm.
- Trachyandra ciliata (L.f.) Kunth
- Trachyandra dissecta Oberm.
- Trachyandra divaricata (Jacq.) Kunth
- Trachyandra ensifolia (Sölch) Roessler
- Trachyandra eriocarpa Boatwr. & J.C.Manning
- Trachyandra erythrorrhiza (Conrath) Oberm.
- Trachyandra esterhuysenae Oberm.
- Trachyandra falcata (L.f.) Kunth
- Trachyandra filiformis (Aiton) Oberm.
- Trachyandra flexifolia (L.f.) Kunth
- Trachyandra gerrardii (Baker) Oberm.
- Trachyandra giffenii (F.M.Leight.) Oberm.
- Trachyandra glandulosa (Dinter) Oberm.
- Trachyandra gracilenta Oberm.
- Trachyandra hantamensis Boatwr. & J.C.Manning
- Trachyandra hirsuta (Thunb.) Kunth
- Trachyandra hirsutiflora (Adamson) Oberm.
- Trachyandra hispida (L.) Kunth
- Trachyandra involucrata (Baker) Oberm.
- Trachyandra jacquiniana (Schult. & Schult.f.) Oberm.
- Trachyandra kamiesbergensi s Boatwr. & J.C.Manning
- Trachyandra karrooica Oberm.
- Trachyandra lanata (Dinter) Oberm.
- Trachyandra laxa (N.E.Br.) Oberm.
- Trachyandra malosana (Baker) Oberm.
- Trachyandra mandrarensis (H.Perrier) Marais & Reilly
- Trachyandra margaretae Oberm.
- Trachyandra mira C.W.Lin & C.H.Lee
- Trachyandra montana J.C.Manning & Goldblatt
- Trachyandra muricata (L.f.) Kunth
- Trachyandra oligotricha (Baker) Oberm.
- Trachyandra paniculata Oberm.
- Trachyandra patens Oberm.
- Trachyandra peculiaris (Dinter) Oberm.
- Trachyandra prolifera P.L.Perry
- Trachyandra pyrenicarpa (Welw. ex Baker) Oberm.
- Trachyandra revoluta (L.) Kunth
- Trachyandra sabulosa (Adamson) Oberm.
- Trachyandra saltii (Baker) Oberm.
- Trachyandra sanguinorhiza Boatwr. & J.C.Manning
- Trachyandra scabra (L.f.) Kunth
- Trachyandra smalliana Hilliard & B.L.Burtt
- Trachyandra tabularis (Baker) Oberm.
- Trachyandra thyrsoidea (Baker) Oberm.
- Trachyandra tortilis (Baker) Oberm.
- Trachyandra triquetra Thulin
- Trachyandra zebrina (Schltr. ex Poelln.) Oberm.
Nazewnictwo
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cf/Trachyandra_tortilis_43514725.jpg/220px-Trachyandra_tortilis_43514725.jpg)
- Etymologia nazwy naukowej
- Nazwa naukowa rodzaju pochodzi od greckich słów τραχύς (trachis – szorstki) i άνδρος (andros – mężczyzna) i odnosi się do szorstkich nitek pręcików tych roślin[5].
- Synonimy taksonomiczne[10]
- Lepicaulon Raf., Fl. Tellur. 2: 27 (1837).
- Licinia Raf., Fl. Tellur. 3: 57 (1837).
- Obsitila Raf., Fl. Tellur. 2: 27 (1837), nom. rej.
- Trachinema Raf., Fl. Tellur. 2: 27 (1837).
- Dilanthes Salisb., Gen. Pl.: 70 (1866).
- Liriothamnus Schltr., Notizbl. Bot. Gart. Berlin-Dahlem 9: 145 (1924).
Zagrożenie i ochrona
Dwa gatunki: T. peculiaris i T. erythrorhiza są ujęte w Czerwonej księdze gatunków zagrożonych IUCN ze statusem narażony na wyginięcie. Zagraża im przekształcanie i fragmentacja siedlisk w wyniku urbanizacji i rolnictwa oraz wypieranie przez gatunki inwazyjne[11].
Zastosowanie
- Rośliny ozdobne
- Trachyandra tortilis, charakteryzująca się długimi, taśmowatymi i poskręcanymi liśćmi, jest gatunkiem od niedawna spotykanym w uprawie jako roślina doniczkowa[12].
- Rośliny lecznicze
- Korzenie roślin z gatunku T. laxa oraz ziele roślin z gatunku T. divaricata są stosowane do leczenia krztuścu i infekcji górnych dróg oddechowych[13].
Przypisy
- ↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2020-10-17] (ang.).
- ↑ a b Farr E. R., Zijlstra G. (ed.): Index Nominum Genericorum (Plantarum). Smithsonian Institution, 1996–. [dostęp 2020-10-17]. (ang.).
- ↑ a b Plants of the World Online. The Royal Botanic Gardens, Kew, 2019. [dostęp 2020-10-17]. (ang.).
- ↑ a b c d e f g h Trachyandra ASPHODELACEAE. W: E. Van Jaarsveld: Monocotyledons. Springer, 2020, seria: Illustrated Handbook of Succulent Plants. DOI: 10.1007/978-3-662-56324-3_59-1. ISBN 978-3-662-56324-3. (ang.).
- ↑ David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 930, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .
- ↑ Grant R., Basson P. i Kidd A.. Paralysis and lipofuscin-like pigmentation of farm stock caused by the plant, Trachyandra laxa var. laxa. „The Onderstepoort journal of veterinary research”. 52, s. 255-9, 1986.
- ↑ C. R. Huxtable, H. M. Chapman, D. C. Main, D. Vass i inni. Neurological disease and lipofuscinosis in horses and sheep grazing Trachyandra divarkata (branched onion weed) in south Western Australia. „Australian Veterinary Journal”. 64 (4), s. 105–108, 1987. Wiley. DOI: 10.1111/j.1751-0813.1987.tb09639.x. ISSN 0005-0423. (ang.).
- ↑ USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. 2020. Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy). National Germplasm Resources Laboratory, Beltsville, Maryland. [dostęp 2020-10-17]. (ang.).
- ↑ Govaerts R.: World Checklist of Selected Plant Families. The Board of Trustees of the Royal Botanic Gardens, Kew, 2006. [dostęp 2020-10-17]. (ang.).
- ↑ Trachyandra. IUCN Red List of Threatened Species. Version 2020.2. [dostęp 2020-10-17]. (ang.).
- ↑ Kiedy masz dość storczyków… Dziwne rośliny domowe, o których istnieniu nie miałeś pojęcia. [dostęp 2020-10-17]. (pol.).
- ↑ Maurice Iwu: Handbook of African medicinal plants. CRC Press, Taylor & Francis Group, 2013. ISBN 978-1-4665-7198-3. OCLC 864552176. (ang.).