Rejencja bydgoska (1815–1920)
![]() | Ten artykuł dotyczy rejencji bydgoskiej w latach 1815–1920. Zobacz też: inne rejencje o tej nazwie. |
rejencja | |||
Państwo | |||
---|---|---|---|
Prowincja | |||
Siedziba | Bydgoszcz | ||
Powierzchnia | 11 697 km² | ||
Populacja (1905) • liczba ludności |
| ||
• gęstość | 61,9 os./km² | ||
Szczegółowy podział administracyjny | |||
Liczba powiatów | 13 | ||
Liczba miast na prawach powiatu | 1 | ||
Położenie na mapie![]() | |||
|
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0c/Provinz_Posen_1848.jpg/300px-Provinz_Posen_1848.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/ba/Posen_1905.png/300px-Posen_1905.png)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ea/Urz%C4%85d_Wojew%C3%B3dzki_Bydg_4.jpg/250px-Urz%C4%85d_Wojew%C3%B3dzki_Bydg_4.jpg)
Rejencja bydgoska (niem. Regierungsbezirk Bromberg) – rejencja Wielkiego Księstwa Poznańskiego i Prowincji Poznańskiej, istniejąca w latach 1815–1920 ze stolicą w Bydgoszczy[2].
Charakterystyka
Rejencja bydgoska powstała formalnie 15 maja 1815 r. z chwilą wydania przez króla Prus Fryderyka Wilhelma III patentu okupacyjnego, wcielającego zachodnie ziemie Księstwa Warszawskiego do Prus i tworzący Wielkie Księstwo Poznańskie. W Wielkim Księstwie Poznańskim istniały dwa obwody rejencyjne – oprócz bydgoskiego utworzono również rejencję poznańską[2]. Obwód bydgoski obejmował fragment dawnego departamentu bydgoskiego, bez powiatów leżących na prawym brzegu Wisły (toruński, michałowski i chełmiński), które zostały przyłączone do prowincji Prusy Zachodnie, rejencji kwidzyńskiej oraz powiatów południowych (brzeski, kowalski, radziejowski), które pozostały w Królestwie Polskim pod kontrolą Cesarstwa Rosyjskiego[3].
1 lipca 1815 r. rozpoczęła w Bydgoszczy działalność królewsko-pruska komisja rejencyjna, zaś miesiąc później ukazał się pierwszy numer „Dziennika Urzędowego” (niem. Amtsblatt) jako organu rejencji. W tym momencie obowiązywał już nowy podział administracyjny, wedle którego początkowo w skład rejencji bydgoskiej wchodziło sześć powiatów[2].
Z chwilą zatwierdzenia organizacji urzędu przez Fryderyka Wilhelma III, komisja przekształciła się w kolegium i wraz ze wszystkimi zatrudnionymi urzędnikami utworzyła Królewsko-Pruską Rejencję (niem. Königliche Preussische Regierung). Obok prezydenta, wiceprezydenta i dyrektora regencji, zatrudnionych tutaj było 13 radców regencyjnych, naczelny lustrator lasów, dwóch radców konsystorialnych (katolicki i ewangelicki) i wielu innych płatnych urzędników. W 1820 roku liczba ich wynosiła 81, a w późniejszych latach znacznie wzrosła[2]. Władze rejencyjne od samego początku podlegały ministrom pruskim. Prezydent rejencji bydgoskiej wchodził w skład Zarządu Wielkiego Księstwa Poznańskiego[4].
Zakres prac Królewsko-Pruskiej rejencji w Bydgoszczy był dosyć szeroki. Ustanowiono dwa oddziały, z których pierwszy zajmował się początkowo w trzech, a potem w czterech działach następującymi sprawami[2]:
- sprawami wewnętrznymi – badaniem nastrojów, cenzurą, publikacjami, wydawaniem dzienników urzędowych;
- działalnością policji – zapewnianiem bezpieczeństwa, nadzorem nad ubogimi i organizacjami;
- sprawami wojskowymi – rekrutacją, mobilizacją, urządzeniami obronnymi;
- sprawami kościołów i szkół, a także komisji sanitarnych;
W drugim oddziale znajdowały się trzy działy, zajmujące się[2]:
- wpływami finansowymi z różnych instytucji i urządzeń, a także z domen, dóbr, leśnictw i żup;
- sprawami policji przemysłowej, mającej nadzór nad fabrykami, warsztatami rzemieślniczymi, handlem i organizacjami zawodowymi;
- administracją i budownictwem wodnym.
Władzom rejencyjnym podlegało początkowo sześć, a później dziewięć landratur, tyleż lekarzy powiatowych, a od 1829 r. także weterynarzy powiatowych, dwóch dyrektorów podatkowych, ponad 20 Urzędów Domenalnych, Urząd Intendentury, cztery nadleśnictwa, urzędnicy budowlani, naczelnicy policji w Bydgoszczy i Gnieźnie oraz władze kościelne. Landratury sprawowały głównie nadzór nad sprawami szkolnymi, kościelnymi i policyjnymi w powiatach. W landraturze bydgoskiej zatrudnieni byli m.in.: sekretarz powiatowy, skarbnik, poborca podatków i inni urzędnicy[2].
Z Królewsko-Pruską Rejencją związana była także obecność w mieście innych urzędów m.in.[2]:
- urzędu pocztowego, któremu podlegały powiatowe stacje pocztowe na obszarze rejencji;
- głównego Urzędu Celnego;
- Królewskiego Urzędu Prowiantowego.
Od 1 marca 1817 r. wprowadzono nową organizację sądownictwa, związaną pośrednio z podziałem administracyjnym. Sądy pruskie w Prowincji Poznańskiej dzieliły się na[2]:
- sądy pokoju – I instancja;
- sądy ziemskie – II instancja;
- wyższy sąd apelacyjny w Poznaniu – III instancja.
Poza tym istniały Inkwizytoriaty jako władze śledcze.
W początkowym okresie istnienia rejencji, na prezesów sądów oraz landratur powoływano wielu Polaków, głównie ze stanu szlacheckiego[2]. Ludność całej rejencji bydgoskiej w 1821 r. sięgała 290 tys. osób, z tego 25% zamieszkiwało w miastach. W 1846 r. obszar rejencji zamieszkiwało 460 tys. osób, a w przededniu I wojny światowej sama Bydgoszcz z przedmieściami liczyła 100 tys. osób[2].
Podział administracyjny
Rejencja dzieliła się na następujące powiaty[3]:
1815–1818
- Powiaty ziemskie
- Powiat Bromberg (Bydgoszcz)
- Powiat Czarnikau (Czarnków)
- Powiat Gnesen (Gniezno)
- Powiat Inowrazlaw (Inowrocław)
- Powiat Wirsitz (Wyrzysk)
- Powiat Wongrowiec (Wągrowiec)
1818–1887
- Powiaty grodzkie
- Bromberg (Bydgoszcz)
- Powiaty ziemskie
- Powiat Bromberg (Bydgoszcz)
- Powiat Chodziesen (Chodzież)
- Powiat Czarnikau (Czarnków)
- Powiat Gnesen (Gniezno)
- Powiat Inowrazlaw (Inowrocław)
- Powiat Mogilno (Mogilno)
- Powiat Schubin (Szubin)
- Powiat Wirsitz (Wyrzysk)
- Powiat Wongrowitz (Wągrowiec)
1887–1920
- Powiaty grodzkie
- Bromberg (Bydgoszcz)
- Schneidemühl (Piła)
- Powiaty ziemskie
- Powiat Bromberg (Bydgoszcz)
- Powiat Czarnikau (Czarnków)
- Powiat Filehne (Wieleń)
- Powiat Gnesen (Gniezno)
- Powiat Hohensalza (Inowrocław)
- Powiat Kolmar i. Posen (Chodzież)
- Powiat Mogilno (Mogilno)
- Powiat Schubin (Szubin)
- Powiat Strelno (Strzelno)
- Powiat Wirsitz (Wyrzysk)
- Powiat Witkowo (Witkowo)
- Powiat Wongrowitz (Wągrowiec)
- Powiat Znin (Żnin)
Siedziba
Osobny artykuł: Budynek Urzędu Wojewódzkiego w Bydgoszczy.
Urząd rejencji bydgoskiej początkowo mieścił się w gmachu przy Starym Rynku wzniesionym w latach 1775–1778 dla władz Obwodu Nadnoteckiego. W latach 30. XIX wieku rozpoczęto budowę nowej siedziby na terenie dawnego folwarku starościńskiego Grodztwo. Nowy gmach municypalny był początkiem przekształcenia przedmieścia Grodztwo na nową dzielnicę administracyjną i oświatową Bydgoszczy w II połowie XIX wieku.
Ostatecznie nowy budynek administracyjny powstał w latach 1834–1836 w stylu klasycystycznym według projektu miejscowego radcy budowlanego Carla Adlera, skorygowanego przez Friedricha Obucha oraz Karla Friedricha Schinkla. Gmach później wielokrotnie rozbudowywano: m.in. w latach 1863–1864 o ryzality boczne, a w latach 1898–1900, m.in. o skrzydła narożne według planów radcy budowlanego von Bussego.
Prezydenci rejencji bydgoskiej
Lata urzędowania | Prezydent | Uwagi |
1815–1821 | Joseph von Stein-Kamieński[5] | pochodził z rodziny o polskim rodowodzie, Honorowy Obywatel Bydgoszczy od 3 października 1821 r. |
1821–1825 | Kozierowski | |
1825–1831 | Ludwig von Colomb | |
1831–1841 | Carl von Wissmann[6] | Honorowy Obywatel Bydgoszczy od 7 września 1833 r., założyciel Towarzystwa Upiększania Miasta i parku na Wzgórzu Dąbrowskiego |
1842–1849 | Johann Eduard von Schleinitz[7] | prezydent rejencji w Koblencji (1837–1842), nadprezydent Prowincji Śląsk (1848–1869) |
1850–1864 | Julius von Schleinitz[8] | poseł do sejmu pruskiego, Honorowy Obywatel Bydgoszczy od 7 marca 1864 r. |
1864–1870 | Johann Naumann[9] | poprzednio prezydent rejencji w Koszalinie (1857–1864), założyciel parku przy ul. Seminaryjnej |
1870–1873 | Friedrich Maurach[10] | poprzednio prezydent rejencji w Gąbinie (1863–1870) |
1873–1881 | Anton von Wegnern[11] | poprzednio wiceprezydent rejencji w Poznaniu (1869–1873) |
1881–1899 | Christoph von Tiedemann[12] | szef Kancelarii Rzeszy (1878–1881), współpracownik kanclerza Ottona von Bismarcka, poseł do sejmu pruskiego (1879–1903) i Reichstagu (1898–1906) |
1899–1900 | Theobald von Bethmann-Hollweg[12] | kanclerz Niemiec i premier Prus (1909–1917) |
1900–1901 | Alfred von Conrad[13] | poseł do sejmu pruskiego (1888–1899), pracownik Kancelarii Rzeszy w Berlinie, nadprezydent prowincji Brandenburgia (1910–1914) |
1901–1903 | Francis Kruse[14] | prezydent rejencji w Minden (1903–1909), prezydent rejencji w Düsseldorf (1909–1919) |
1903–1917 | Georg von Günther[15] | syn nadprezydenta Prowincji Poznańskiej Wiliama von Günthera, pracownik ministerstwa Finansów w Berlinie (1892–1903) |
1917–1920 | Friedrich von Bülow[16] | 1919–1920 także p.o. nadprezydenta Prowincji Poznańskiej i prezydenta rejencji poznańskiej; późniejszy nadprezydent prowincji Marchia Graniczna Poznańsko-Zachodniopruska i prezydent rejencji pilskiej (1922–1933, do emerytury) |
Zobacz też
- Rejencja poznańska (1815–1920)
- Prowincje pruskie
Przegląd bydgoskich jednostek administracyjnych:
- Kasztelania wyszogrodzka (1145-1314, Wyszogród – warownia zniszczona w 1330 r., w obrębie dzisiejszej Bydgoszczy)
- Kasztelania bydgoska (1238-1793)
- Księstwo bydgosko-wyszogrodzkie (1314-1323)
- Starostwo bydgoskie (1358-1780)
- Obwód Nadnotecki (1772-1807)
- Departament bydgoski (1807-1815)
- Rejencja bydgoska (1939-1945)
- Województwo bydgoskie (tzw. duże) (1950-1975)
- Województwo bydgoskie (tzw. małe) (1975-1998)
- Województwo kujawsko-pomorskie (po 1999 r.)
Inne:
- Burmistrzowie i prezydenci Bydgoszczy (od 1362 r.) – organizacja samorządu miejskiego na przestrzeni lat, lista burmistrzów i prezydentów
- Bydgoscy urzędnicy ziemscy – urzędnicy ziemscy na ziemi bydgoskiej od początku XIV wieku do czasu I rozbioru Polski
- Wojewodowie bydgoscy (1945-1998)
Przypisy
- ↑ Regierungsbezirk Bromberg.
- ↑ a b c d e f g h i j k Janiszewska-Mincer Barbara: Bydgoszcz jako stolica regencji w latach 1815–1914. [w.] Bydgoszcz jako ośrodek administracyjny na przestrzeni wieków. Zbiór studiów pod red. Zdzisława Biegańskiego i Włodzimierza Jastrzębskiego. Prace Komisji Historii BTN t. XVI: Bydgoszcz 1998.
- ↑ a b Biegański Zdzisław: Kształt terytorialno-administracyjny regionu kujawsko-pomorskiego w XIX i XX wieku. [w.] Związki Kujaw i Pomorza na przestrzeni wieków. Zbiór studiów pod red. Zdzisława Biegańskiego i Włodzimierza Jastrzębskiego. Prace Komisji Historii BTN t. XVII: Bydgoszcz 2001.
- ↑ Obok naczelnego prezydenta Księstwa oraz prezydenta rejencji poznańskiej.
- ↑ Romaniuk Marek: Honorowi Obywatele Bydgoszczy (1815–1919). [w.] Kronika Bydgoska XX 1998. Towarzystwo Miłośników Miasta Bydgoszczy. 1999.
- ↑ Błażejewski Stanisław, Kutta Janusz, Romaniuk Marek: Bydgoski Słownik Biograficzny. Tom V. Bydgoszcz 1998. ISBN 83-85327-42-7, s. 120–121.
- ↑ Błażejewski Stanisław, Kutta Janusz, Romaniuk Marek: Bydgoski Słownik Biograficzny. Tom IV. Bydgoszcz 1997. ISBN 83-85327-42-8, s. 91.
- ↑ Błażejewski Stanisław, Kutta Janusz, Romaniuk Marek: Bydgoski Słownik Biograficzny. Tom IV. Bydgoszcz 1997. ISBN 83-85327-42-8, s. 90–91.
- ↑ Błażejewski Stanisław, Kutta Janusz, Romaniuk Marek: Bydgoski Słownik Biograficzny. Tom VI. Bydgoszcz 2000. ISBN 83-85327-58-4, s. 76–77.
- ↑ Błażejewski Stanisław, Kutta Janusz, Romaniuk Marek: Bydgoski Słownik Biograficzny. Tom VI. Bydgoszcz 2000. ISBN 83-85327-58-4, s. 71–72.
- ↑ Błażejewski Stanisław, Kutta Janusz, Romaniuk Marek: Bydgoski Słownik Biograficzny. Tom V. Bydgoszcz 1998. ISBN 83-85327-42-7, s. 118–119.
- ↑ a b Błażejewski Stanisław, Kutta Janusz, Romaniuk Marek: Bydgoski Słownik Biograficzny. Tom V. Bydgoszcz 1998. ISBN 83-85327-42-7, s. 114–116.
- ↑ Błażejewski Stanisław, Kutta Janusz, Romaniuk Marek: Bydgoski Słownik Biograficzny. Tom VII. Bydgoszcz 2006. ISBN 83-85327-70-3, s. 33.
- ↑ Błażejewski Stanisław, Kutta Janusz, Romaniuk Marek: Bydgoski Słownik Biograficzny. Tom IV. Bydgoszcz 1997. ISBN 83-85327-42-8, s. 63–64.
- ↑ Błażejewski Stanisław, Kutta Janusz, Romaniuk Marek: Bydgoski Słownik Biograficzny. Tom V. Bydgoszcz 1998. ISBN 83-85327-42-7, s. 39–40.
- ↑ Błażejewski Stanisław, Kutta Janusz, Romaniuk Marek: Bydgoski Słownik Biograficzny. Tom V. Bydgoszcz 1998. ISBN 83-85327-42-7, s. 40.
Bibliografia
- Atlas historyczny miast polskich. Tom II Kujawy. Zeszyt 1. Bydgoszcz: red. Antoni Czachorowski: Toruń: Uniwersytet Mikołaja Kopernika, 1997
- Zdzisław Biegański, Grzegorz M. (red.): Bydgoszcz – 650 lat praw miejskich. Praca zbiorowa. Bydgoszcz 1996
- Barbara Janiszewska-Mincer: Bydgoszcz jako stolica regencji w latach 1815–1920 [w.] Zdzisław Biegański, Włodzimierz Jastrzębski (red.): Bydgoszcz jako ośrodek administracyjny na przestrzeni wieków, zbiór studiów. Bydgoszcz 1998.
- Marian Biskup (red.): Historia Bydgoszczy. Tom I do roku 1920. Warszawa-Poznań: Bydgoskie Towarzystwo Naukowe, 1991
- Dzieje Pomorza Nadwiślańskiego od VII wieku do 1945 r. Praca zbiorowa. Wydawnictwo Morskie Gdańsk 1978
- Zdzisław Biegański: Kształt terytorialno-administracyjny regionu kujawsko-pomorskiego w XIX i XX wieku [w.] Związki Kujaw i Pomorza na przestrzeni wieków. Zbiór studiów pod red. Zdzisława Biegańskiego i Włodzimierza Jastrzębskiego. Prace komisji historii BTN t. XVII: Bydgoszcz 2001
- p
- d
- e
Rejencja bydgoska Regierungsbezirk Bromberg |
| ||||
---|---|---|---|---|---|
Rejencja poznańska Regierungsbezirk Posen |
|
- GND: 1213365-6