Krzyżodziób sosnowy
Loxia pytyopsittacus[1] | |||
Borkhausen, 1793 | |||
![]() Samiec | |||
![]() Samica | |||
Systematyka | |||
Domena | eukarionty | ||
---|---|---|---|
Królestwo | zwierzęta | ||
Typ | strunowce | ||
Podtyp | kręgowce | ||
Gromada | ptaki | ||
Podgromada | Neornithes | ||
Infragromada | ptaki neognatyczne | ||
Rząd | |||
Podrząd | |||
Rodzina | łuszczakowate | ||
Podrodzina | łuskacze | ||
Plemię | Carduelini | ||
Rodzaj | Loxia | ||
Gatunek | krzyżodziób sosnowy | ||
Synonimy | |||
| |||
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[3] | |||
![]() najmniejszej troski | |||
| |||
|
Krzyżodziób sosnowy[4] (Loxia pytyopsittacus) – gatunek małego ptaka z rodziny łuszczakowatych (Fringillidae). Zamieszkuje Europę, głównie północną, oraz przyległy południowo-zachodni skraj Syberii. Nie jest zagrożony wyginięciem.
Systematyka
Po raz pierwszy zgodnie z zasadami nazewnictwa binominalnego gatunek ten opisał Moritz Balthasar Borkhausen w 1793 roku. Autor nadał mu nazwę Loxia pytyopsittacus[5], która obowiązuje do tej pory[2][4][6]. Nie wskazał miejsca typowego[2][5]; w 1904 roku Hartert wyznaczył jako miejsce typowe Szwecję[2]. Jest to gatunek monotypowy[6][7].
Występowanie
To gatunek północny. Zamieszkuje północną Europę, od Półwyspu Skandynawskiego po kraje bałtyckie i europejską część Rosji, przyległy południowo-zachodni skraj Syberii, a także północno-wschodnią Szkocję[7]. Jest to ptak osiadły lub migrujący zwykle na niewielkie odległości[7].
W Polsce dawniej skrajnie nielicznie gniazdował na północy kraju (ostatnie potwierdzone lęgi odnotowano w 1962 roku na Mierzei Helskiej[8]), obecnie rzadko zalatuje[9][10] (obserwowany do marca[9]). Znacznie rzadszy od podobnego krzyżodzioba świerkowego. Spotyka się go pojedynczo lub w małych grupach w trakcie nalotów populacji ze wschodu.
Zapis kopalny potwierdza jego istnienie już w plejstocenie. Jego skamieniałości odkryto w osadach ze środkowego plejstocenu we Francji oraz w osadach z późnego plejstocenu we Francji, we Włoszech i w Czechach. W Polsce jego skamieniałości odkryto w Jaskini na Biśniku[11].
Morfologia
- Wygląd
- Podobny do krzyżodzioba świerkowego, ale o silniejszej, krępej sylwetce, grubszej szyi, dużej głowie z płaskim czołem i potężniejszym skrzyżowanym dziobie. Jest też od niego większy. Samce ceglastoczerwone, mają bardziej amarantowy odcień w porównaniu z jego krewniakiem, samice żółtozielone, u obu płci ciemne skrzydła. Silna budowa dzioba, który jest wysoki u nasady i ma wybrzuszoną żuchwę, pozwala mu na wyłuskiwanie nasion (poprzez podważanie łusek) z twardych szyszek sosny, czego krzyżodziób świerkowy nie potrafi. Oba spokrewnione gatunki rozróżnia się po kształcie głowy i wysokości dzioba, choć w terenie jest to dość trudne.
- Wymiary średnie
Biotop
Stare, otwarte bory sosnowe, niekiedy świerkowe, głównie północnej Europy. Czasem zamieszkuje drzewostany o innym składzie gatunkowym, ale i tam musi przeważać sosna.
Rozród
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f6/Loxia_pytyopsittacus_MHNT.ZOO.2010.11.220_Laponie_HdeB.jpg/200px-Loxia_pytyopsittacus_MHNT.ZOO.2010.11.220_Laponie_HdeB.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b9/Loxia_pytyopsittacus%2C_male.jpg/240px-Loxia_pytyopsittacus%2C_male.jpg)
- Okres lęgowy
- Trwa od marca do maja. W sezonie ptaki wyprowadzają najczęściej jeden lęg, rzadziej dwa.
- Gniazdo
- W wierzchołkowej partii korony drzewa, na znacznej wysokości przy pniu lub w rozwidleniu gałęzi. Konstrukcją podobne do gniazda krzyżodzioba świerkowego. Uwite jest z kory, gałązek, mchu, gałązek i porostów, a wyścielone puchem roślinnym, trawą, piórami i włosiem.
- Jaja
- Składanie jaj przypada głównie na okres od połowy marca do połowy kwietnia[7]. W zniesieniu 3–4 kremowe lub niebieskawe jaja z rdzawym nakrapianiem o średnich wymiarach 23 × 17 mm.
- Wysiadywanie
- Od złożenia pierwszego jaja trwa przez ok. 14–15 dni. Wykonuje je tylko samica.
- Pisklęta
- Opuszczają gniazdo po trzech tygodniach.
Pożywienie
Głównie nasiona, pąki i pędy sosny, a także świerka, rzadziej innych roślin[7].
Status i ochrona
IUCN uznaje krzyżodzioba sosnowego za gatunek najmniejszej troski (LC – Least Concern) nieprzerwanie od 1988 roku. W 2015 roku organizacja BirdLife International szacowała liczebność populacji w Europie (która obejmuje ponad 95% zasięgu lęgowego tego gatunku) na 424 000 – 1 560 000 par lęgowych. Ze względu na brak dowodów na spadki liczebności bądź istotne zagrożenia dla gatunku BirdLife International ocenia trend liczebności populacji jako prawdopodobnie stabilny[3].
Na terenie Polski krzyżodziób sosnowy jest objęty ścisłą ochroną gatunkową[12]. Na Czerwonej liście ptaków Polski został sklasyfikowany jako gatunek wymarły regionalnie (RE – Regionally Extinct)[8].
Zobacz też
Przypisy
- ↑ Loxia pytyopsittacus, [w:] Integrated Taxonomic Information System (ang.).
- ↑ a b c d e f D. Lepage: Parrot Crossbill Loxia pytyopsittacus. [w:] Avibase [on-line]. [dostęp 2023-02-14]. (ang.).
- ↑ a b BirdLife International, Loxia pytyopsittacus, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species 2016, wersja 2019-2 [dostęp 2019-09-23] (ang.).
- ↑ a b P. Mielczarek & M. Kuziemko: Plemię: Carduelini Vigors, 1825 (wersja: 2020-05-27). [w:] Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 2020-06-16].
- ↑ a b M.B.M.B. Borkhausen M.B.M.B., Rheinisches Magazin zur Erweiterung der Naturkunde, t. 1, Giesen 1793, s. 139 (niem. • łac.).
- ↑ a b F. Gill, D. Donsker & P. Rasmussen (red.): IOC World Bird List (v13.1). [dostęp 2023-02-14]. (ang.).
- ↑ a b c d e f g Clement, P.: Parrot Crossbilll (Loxia pytyopsittacus). [w:] del Hoyo, J., Elliott, A., Sargatal, J., Christie, D.A. & de Juana, E. (eds.). Handbook of the Birds of the World Alive [on-line]. 2019. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-01-24)].
- ↑ a b Wilk T., Chodkiewicz T., Sikora A., Chylarecki P., Kuczyński L.: Czerwona lista ptaków Polski. OTOP, Marki, 2020.
- ↑ a b wynik wyszukiwania: krzyżodziób sosnowy. [w:] Clanga.com [on-line]. [dostęp 2023-02-14]. (pol.).
- ↑ Ludwik Tomiałojć, Tadeusz Stawarczyk: Awifauna Polski. Rozmieszczenie, liczebność i zmiany. Wrocław: PTPP "pro Natura", 2003, s. 760. ISBN 83-919626-1-X.
- ↑ Teresa Tomek, Zbigniew M. Bocheński, Paweł Socha i Krzysztof Stefaniak. Continuous 300,000-year fossil record: changes in the ornithofauna of Biśnik Cave, Poland. „Palaeontologia Electronica”. 15 (1), s. 2A, 2012. (ang.).
- ↑ Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 16 grudnia 2016 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt (Dz.U. z 2016 r. poz. 2183).
Bibliografia
- Pavel Vasak: Ptaki leśne. Warszawa: Delta, 1993. ISBN 83-85817-28-X.
- Klaus Richarz: Ptaki – Przewodnik. Warszawa: Muza, 2009. ISBN 978-83-7495-018-3.
Linki zewnętrzne
- Zdjęcia, nagrania głosów i krótkie filmy. [w:] eBird [on-line]. Cornell Lab of Ornithology. (ang.).