Józef Burszta
![]() Prof. dr Józef Burszta | |||
Państwo działania |
| ||
---|---|---|---|
Data i miejsce urodzenia | 17 kwietnia 1914 | ||
Data i miejsce śmierci | 6 lipca 1987 | ||
profesor doktor nauk humanistycznych | |||
Specjalność: etnografia | |||
Alma Mater | |||
Doktorat | 1947 – socjologia | ||
Profesura | 1966 | ||
Nauczyciel akademicki | |||
jednostka | Katedra Etnografii UAM | ||
| |||
|
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5d/Dr_Jozef_Burszta%2C_Kopojno_badanie_etno_%28UAM%29.jpg/240px-Dr_Jozef_Burszta%2C_Kopojno_badanie_etno_%28UAM%29.jpg)
Józef Burszta (ur. 17 kwietnia 1914 w Grodzisku Dolnym, zm. 6 lipca 1987 w Poznaniu) – polski etnograf (etnolog), socjolog i historyk.
Jego synem był antropolog kulturowy Wojciech Burszta.
Życiorys
Do szkoły powszechnej uczęszczał w Grodzisku i Leżajsku. W 1934 roku uzyskał maturę w Gimnazjum im. Bolesława Chrobrego[1] w Leżajsku, po czym został przyjęty na Wyższe Katolickie Studium Społeczne w Poznaniu, które ukończył w 1936 roku pracą dyplomową pt. „Przyczynki do urbanizacji robotników wielkopolskich[2]. Kolejny kierunek studiów rozpoczynał w 1937 roku na Wydziale Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego. Studia łączył z pracą w Państwowym Instytucie Kultury Wsi pod kierunkiem prof. Józefa Chałasińskiego. W czasie pracy w Instytucie napisał część szerszej pracy, opartej zarówno na materiałach socjologicznych, jak i historycznych – Rodzaje i kierunki odpływu ludności ze wsi i jego czynniki[3], a także uczestniczył w pracach przygotowawczych do wydania przez Chałasińskiego monumentalnego, 4-tomowego dzieła pt. Młode pokolenie chłopów (1938 r.)[4]. W roku 1939 wyjeżdżał na krótki staż naukowy do Danii, a także podejmował obowiązki sekretarza Redakcji „Przeglądu Socjologicznego”. Po wybuchu wojny w 1939 roku powrócił do rodzinnej wsi, gdzie uczestniczył w podziemnym ruchu ludowym, prowadził tajne nauczanie i przewodniczył Delegaturze Polskiego Komitetu Opiekuńczego w Grodzisku Dolnym, a oficjalnie pracował jako fotograf.
W 1945 roku razem z żoną i córką osiadł w Poznaniu. Tu kończył studia socjologiczne na Uniwersytecie Poznańskim, zakończone pracą magisterską pt. „Biedota wiejska w strukturze społecznej wsi”. Doktorat z socjologii uzyskał w lipcu 1947 roku u prof. Tadeusza Szczurkiewicza na podstawie pracy „Ruchliwość społeczna wsi małopolskiej”[5]. Po 1956 r. zatrudnił się w Katedrze Etnografii UAM. Profesorem zwyczajnym został w 1966 r. W latach 60. pełnił funkcję dziekana Wydziału Filozoficzno-Historycznego UAM, a następnie prorektora uczelni.
Działalność w ruchu ludowym
Burszta był aktywnym członkiem Ruchu Ludowego, należał do takich organizacji jak Polskie Stronnictwo Ludowe, później do Lewicy PSL i odrodzonego PSL. Od 1949 r. do ostatnich dni swego życia uczestniczył w działalności oświatowej, kulturalnej i wychowawczej Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego. Przez wiele lat był m.in. przewodniczącym Rady Naukowej Zakładu Historii Ruchu Ludowego przy Naczelnym Komitecie ZSL, członkiem Rady Nadzorczej Ludowej Spółdzielni Wydawniczej oraz współpracownikiem instytutu naukowego w Poznaniu poświęconego badaniu działalności Wincentego Witosa[6].
Negatywnie nastawiony do działalności władz PRL-u na wsi, szczególne zagrożenie widział w roli Państwowych Gospodarstw Rolnych. W celu odbudowy tożsamości lokalnej postulował zbudowanie etosu opartego na własnym regionie (wytworzenie Małych Ojczyzn).
Działalność naukowa
Punktem wyjścia prac naukowych Józefa Burszty była socjologia i zagadnienia społeczne wsi. Zainteresowania tą dziedzina przekształciły się w instytucjonalny związek z etnografią, w 1957 roku obejmował kierownictwo Katedry Etnografii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza[7]. Kierował nią przez 22 lata (1957–1979).
Praca naukowa Józefa Burszty, oparta na badaniach terenowych i studiach źródłowych, dotyczyła wsi – w aspekcie etnograficznym, socjologicznym i historycznym. Wśród interesujących go zagadnień były: społeczna stratygrafia, historia gospodarcza wsi, procesy osadnicze i kształtowanie się krajobrazu osadniczego wsi, procesy migracyjne, zagadnienia edukacji. Zajmującym problemem było też historyczne kształtowanie się relacji między kulturą chłopską i polską kulturą narodową. Terenami badawczymi dla Burszty była Wielkopolska, Małopolska i tzw. Ziemie Odzyskane. Badacza interesowały nie tylko tradycyjne treści kultury chłopskiej, lecz i procesy przemian kulturowych zachodzących po 1945 r. Przeprowadził na ziemiach zachodnich i północnych Polski badania nad kulturową adaptacją osadników po II wojnie światowej[8]
Dorobek naukowy
Dorobek naukowy, który pozostawił po sobie Józef Burszta jest imponujący. Przede wszystkim problematyka, którą się zajmował w niektórych aspektach była daleko nowatorska. Nie tylko łączył warsztat etnografa i socjologa, ale także wskazywał na ważne procesy społeczne zachodzące na wsi. Jego badania nad problematyką wsi dotyczyły historii społecznej, gospodarczej, kulturalnej i technicznej. W ramach tego kierunku zainteresowań powstały studia historyczno-socjologiczne przedstawiające rolę karczmy w życiu wsi i społeczeństwa (Wieś i karczma, 1950; Społeczeństwo i karczma, 1951), omówienie wybranych zagadnień z historii wsi Polski południowej, takich jak ciężary feudalne związane ze spławem na Wiśle. Własność gromadzka, zmiany osadnicze wsi i emigracja ze wsi (Szkice z dziejów wsi, 1955), całościowe opracowanie procesu historycznego kształtowania się krajobrazu osadniczo-kulturowego wsi na ziemiach polskich (Od osady słowiańskiej do wsi współczesnej, 1958)[9].
Cele i kierunki badań, które określił w wymienionej publikacji, realizował w swojej działalności badawczej. „Miłość” do kultury ludowej, w szczególności do folkloru, sprawiła, że podjął trud rozważań i teoretycznych sformułowań dotyczących wzajemnej relacji zachodzącej pomiędzy kulturą ludową a kulturą narodową. W roku 1974 ukazała się jego praca Kultura ludowa – kultura narodowa Szkice i rozprawy[10] ukazująca ów problem w szerokiej perspektywie historycznej i porównawczej.
W 1985 roku ukazała się ostatnia praca, która przedstawia „zarys historycznych związków kultury chłopskiej z narodową[11]. Autor wykazuje w niej, jak istotne znaczenie w dziejach kultury polskiej miało przenikanie treści kultury ludowej do kultury narodowej, które dokonywało się przez wieki.
Burszta przykładał dużą wagę do upowszechniania wiedzy etnologicznej oraz do poszerzania i utrwalania znajomości kultury ludowej. Jego zainteresowania folklorem i folkloryzmem (termin ten wprowadził do słownika etnologicznego właśnie Burszta), przyczyniły się m.in. do powstania wielkiego, współczesnego ruchu folklorystycznego. Był jego wielkim propagatorem, chętnie służył radą i pomocą zespołom folklorystycznym jako konsultant. Zasiadał też w komisjach oceniających zespoły na festiwalach i przeglądach artystycznych.
Był przewodniczącym rady naukowej Ośrodka Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego w Olsztynie[12].
Działalność dydaktyczna
Badacz ten był również znany jako znakomity dydaktyk i organizator życia naukowego, w roku 1961 objął stanowisko redaktora naczelnego monumentalnego przedsięwzięcia wydawniczego – Dzieł wszystkich Oskara Kolberga. Burszta nie ograniczał się tylko do prac edytorskich, ale znajomość spuścizny O. Kolberga spożytkował dla podjęcia studiów nad XIX-wiecznymi dziejami etnografii w Polsce i na Słowiańszczyźnie. Związany był również z Muzeum Narodowego Rolnictwa w Szreniawie.
W badaniach etnograficznych postulował metody socjologiczne, wprowadził rozróżnienie terminów folklor i folkloryzm, w polskiej kulturze rozróżniał 3 nurty: miejski, chłopski i szlachecko-feudalny. Burszta w Słowniku etnologicznym rozpatruje termin „folklor” jako „odrębną i samodzielną część kultury symbolicznej, powszechnie, prawie bezrefleksyjnie właściwą konkretnym środowiskom (wiejskim, miejskim, zawodowym, towarzyskim itp.), mniejszym lub większym grupom społecznym, aż do całego społeczeństwa włącznie[13]. Natomiast „folkloryzm” według Burszty to „zjawisko z dziedziny kultury artystycznej, polegające na stosowaniu w szczególnych sytuacjach życiowych wybranych (bądź z dokumentacji, bądź wprost z życia) treści i form folkloru w postaci wtórnej, najczęściej wyuczonej i w sytuacjach zazwyczaj celowo zaaranżowanych”[14].
Burszta był cenionym organizatorem życia naukowego, wykładał na wielu uczelniach, i nawet kiedy już przeszedł na emeryturę (1984), nadal udzielał się naukowo, prowadząc wykłady i seminaria. Podczas swojej pracy naukowej wykształcił 148 magistrów etnografii oraz wypromował 36 doktorów. W 1978 roku, w Poznaniu została wydana Tradycja i przemiana. Studia nad dziejami i współczesną kulturą ludową[15]. Księgę tę ofiarowali przyjaciele i uczniowie Józefowi Burszcie. Jej autorami jest szeroki krąg naukowców z wielu ośrodków naukowych w kraju i zagranicy. Była ona wyrazem uznania dla Burszty, jego dorobku naukowego, oraz podziękowaniem za przekazaną wiedzę.
W pozycji tej zawarta została bibliografia dorobku Józefa Burszty za lata 1938 do 1976, udostępniona poprzez druk. Opracowanie nie jest wyczerpujące i całościowe, jednak daje pobieżny obraz działalności naukowej Burszty.
Burszta zmarł w dniu 6 lipca 1987 roku. Śmierć zastała Bursztę w trakcie wykonywania przyjętych obowiązków: egzaminów magisterskich, zaawansowanych przewodów doktorskich, ogłoszonych kolokwiów habilitacyjnych, kontynuowanych prac naukowych i podjętych inicjatyw organizacyjnych. Niespełnienie planów i zamierzeń, tak obce naturze Burszty, ma jednak w związku z jego życiem szczególny wymiar. Wskazuje na to, jak wielką wartością była dla niego praca, bardzo często nie ta praca, która daje zadowolenie i pomaga w realizowaniu własnych ambicji, ale również ta, która jest szczególnie potrzebna, którą należy wykonać[16].
Jego prochy zostały złożone na cmentarzu junikowskim w Poznaniu, a jego nazwiskiem nazwano ulicę na poznańskim Świerczewie oraz salę wykładową w Collegium Historicum.
W 1979 r. został Honorowym Obywatelem Miasta Leżajska[17]. W roku 2014 w setną rocznicę urodzin z inicjatywy Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM w Poznaniu uruchomiono Cyfrowe Archiwum im. Józefa Burszty, w którym prezentowane są m.in. fotografie jego autorstwa.
W 1977 r. został laureatem Nagrody im. Oskara Kolberga[18].
Wydawnictwa zwarte
- Wieś i karczmaWarszawa 1950
- Społeczeństwo i karczma. Propinacja, karczma i sprawa alkoholizmu w społeczeństwie polskim XIX w., Warszawa 1951
- Niewola karczmy, Warszawa 1953
- Szkice z dziejów wsi, Warszawa 1955
- Od osady słowiańskiej do wsi współczesnej. O tworzeniu się krajobrazu osadniczego ziem polskich i rozplanowań wsi, Wrocław 1958
- Kultura ludowa Wielkopolski, Poznań 1960-1967, t. 1-3 (redakcja)
- Sześćset lat miasta Koła, Poznań 1963 (redakcja)
- Stare i nowe w kulturze wsi koszalińskiej, Poznań 1964 (redakcja)
- Kultura ludowa – kultura narodowa. Szkice i rozprawy, Warszawa 1974
- Problemy kultury ludowej. Materiały z II Międzynarodowej Konferencji Etnografów Słowiańskich, Poznań – Błażejewko 11/12 X 1974, Warszawa – Poznań 1976 (redakcja)
- Kultura ludowa Mazurów i Warmiaków, Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk 1976 (redakcja)
- Chłopskie źródła kultury, Warszawa 1985
- Atlas języka i kultury ludowej Wielkopolski (współtwórca), Poznań–Wrocław 1979–2005
Ważniejsze artykuły
- 1969 Kultura ludowa – folkloryzm – kultura narodowa, „Kultura i Społeczeństwo” 13, nr 4.
- 1973 Oświecenie i romantyzm a słowiańska etnografia i folklorystyka, „Lud” t. 57
Przypisy
- ↑ Znani absolwenci
- ↑ Jasiewicz Zbigniew; Profesor Józef Burszta/LUD 1988t.72; Polskie Towarzystwo Ludoznawcze; LUD 1988 t.72, s. 6.
- ↑ Maria Biernacka; Nekrologi/Etnografia Polska. Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej Pan, 1989 t.33 z.1, s. 226.
- ↑ Jasiewicz Zbigniew; Profesor..., s. 7.
- ↑ Jasiewicz Zbigniew; Profesor…, s. 7.
- ↑ Maria Biernacka; Nekrologi … s. 226.
- ↑ Jasiewicz Zbigniew, Bogusław Linette, Zofia Staszczak; Tradycja i przemiana. Studia nad dziejami i współczesną kulturą ludową.. UAM; Poznań 1978, s. 5.
- ↑ Romanow-Kujawa Marta; Profesor Józef Burszta. Wspomnienia w setną rocznicę urodzin. https://archive.is/20160219105547/http://www.lednicamuzeum.pl/wiadomosc,profesor-jozef-burszta.html Data dodania: 2014-03-31.
- ↑ Jasiewicz Zbigniew; Profesor…, s. 6.
- ↑ Burszta Józef, Kultura ludowa – kultura narodowa. Szkice i rozprawy. Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa, 1974.
- ↑ Burszta Józef, Chłopskie źródła kultury. Warszawa, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1985, s. 8.
- ↑ Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego w Olsztynie. obn.olsztyn.pl. [dostęp 2018-12-24].
- ↑ Burszta Józef, Folklor, [w:] Staszczak Z. (red.) Słownik etnologiczny. 1987, PWN, Warszawa, s. 124.
- ↑ Burszta Józef; Folklor…,s.131.
- ↑ Jasiewicz Z, Linette B., Staszczak Z;Tradycja i przemiana. Studia nad dziejami i współczesną kulturą ludową. UAM; Poznań, 1978.
- ↑ Jasiewicz Zbigniew; Profesor Józef Burszta/LUD 1988t.72; Polskie Towarzystwo Ludoznawcze; LUD 1988 t.72, s. 5.
- ↑ AordyCz.com [online], aordycz.com [dostęp 2017-12-15] [zarchiwizowane z adresu 2016-09-29] .
- ↑ prof. Józef Burszta - laureat Nagrody Kolberga 1977 [online], www.nagrodakolberg.pl [dostęp 2024-01-10] .
Bibliografia
- Biernacka Maria, Nekrologi/Etnografia Polska 1989 t.33 z.1, Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej Pan.
- Burszta J. Kultura ludowa – kultura narodowa. Szkice i rozprawy. Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza. Warszawa, 1974.
- Burszta J. Chłopskie źródła kultury. Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa, 1985.
- Jasiewicz Z, Linette B., Staszczak Z. (red.) Tradycja i przemiana. Studia nad dziejami i współczesną kulturą ludową. UAM; Poznań, 1978.
- Jasiewicz Zbigniew. Profesor Józef Burszta, [w:] Polskie Towarzystwo Ludoznawcze; LUD (1988), t. 72, s. 5-15.
- Socha Jan, Świat od środka; [w:] Tygodnik Kulturalny 17.V.1984 r., nr 25.
- Staszczak Zofia (red.) Słownik etnologiczny. PWN, Warszawa, 1987.
- 8. Romanow-Kujawa Marta; Profesor Józef Burszta. Wspomnienia w setną rocznicę urodzin. (2014). Data dodania: 2014-03-31.
Linki zewnętrzne
- Prof. zw. dr Józef Burszta, [w:] baza „Ludzie nauki” portalu Nauka Polska (OPI PIB) [dostęp 2009-06-26] .
- Wystawa „Etnografowie w terenie” w ramach projektu „100 fotografii w setną rocznicę urodzin Profesora Józefa Burszty”
- Cyfrowe Archiwum im. Józefa Burszty
- PWN: 3882207
- identyfikator osoby w serwisie „Nauka Polska”: 211175