Getto żydowskie
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cf/Litzmannstadt_Ghetto.jpg/220px-Litzmannstadt_Ghetto.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fc/Bundesarchiv_Bild_101I-134-0782-24%2C_Polen%2C_Ghetto_Warschau%2C_Markt.jpg/220px-Bundesarchiv_Bild_101I-134-0782-24%2C_Polen%2C_Ghetto_Warschau%2C_Markt.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a5/Krakow_Ghetto_Gate_73170.jpg/220px-Krakow_Ghetto_Gate_73170.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/52/Most_%C5%82%C4%85cz%C4%85cy_Getto_nad_ul._Batorego.jpg/220px-Most_%C5%82%C4%85cz%C4%85cy_Getto_nad_ul._Batorego.jpg)
Getto żydowskie – zamknięta dzielnica żydowska[1]. W wielu europejskich miastach getta pozostawały dla Żydów przymusowym miejscem osiedlania od średniowiecza do XIX wieku.
W państwach okupowanych przez III Rzeszę w czasie II wojny światowej władze okupacyjne tworzyły zamknięte i strzeżone getta, w których przymusowo osiedlano ludność żydowską z danego terenu. Getta te były zazwyczaj otoczone murem strzeżonym od zewnątrz i całkowicie zależne od dostaw żywności oraz energii. Utworzenie gett było pierwszym etapem zaplanowanej i przeprowadzonej przez Niemców Zagłady Żydów.
Przed II wojną światową
Średniowiecze
W średniowieczu IV Sobór Laterański, zwołany przez papieża Innocentego III w 1215 roku nakazywał separację Żydów od chrześcijan[2]. Żydzi mieli nosić strój, który odróżniał ich od chrześcijan. Celem takiej regulacji było ograniczenie kontaktów seksualnych między chrześcijankami a żydami[2].
Getta we Włoszech
Osobny artykuł: Getto weneckie.
Pierwszym nowożytnym miastem europejskim, w którym stworzono getto była Wenecja[3]. W 1509 roku duża liczba Żydów dotarła do miasta jako uchodźcy wojenni[3]. Władze miasta widziały korzyść w ich obecności w mieście, ale z drugiej strony uważały, że ich obecność może przynieść „gniew boży“, dlatego w 1516 roku na wyspie Ghetto Nuovo utworzono wydzielony obszar, gdzie mieli zamieszkiwać Żydzi[3].
W 1555 roku papież Paweł IV utworzył getto w Rzymie[4].
Osobny artykuł: Getto rzymskie.
Getta żydowskie zakładano na rozkaz papieży w II połowie XVI wieku w większości miast włoskich, gdzie zamieszkiwała społeczność żydowska[4]. Getta były otoczone murami, ich bramy zamykano na noc. Żydzi nie mogli prowadzić przedsiębiorstw poza gettem, mieli zakaz pracy w szeregu zawodów, nie mogli również pobierać edukacji w szkołach wyższych. Zakazane było zatrudnianie służących katolików przez Żydów[5]. Zarówno w getcie jak i poza nim Żydzi byli zobowiązani do noszenia żółtych odznak[5]. Powstanie gett ograniczyło przemoc wobec Żydów, spadła liczba oskarżeń o mordy rytualne[4]. W niektórych gettach powstawały synagogi; mieszkając poza gettem Żydzi nie mogli wznosić synagog i musieli obchodzić obrzędy religijne w prywatnych domach[4]. Życie społeczne w obrębie odseparowanego getta, w którym, jak w miastach włoskich, zetknęli się ze sobą Żydzi Sefardyjscy i Żydzi aszkenazyjscy, wykształciło odrębną i bogatą kulturę żydowską, np. w Wenecji działała kierowana przez rabina Leona Modenę sławna akademia muzyczna L’Accademia degl’Impediti[potrzebny przypis].
Od 1775 roku Żyd, który chciałby spędzić nawet jedną noc poza gettem musiał składać specjalny wniosek o pozwolenie[5]. W okresie, gdy przebywał poza gettem nie miał prawa mieszkać w tym samym domu, co chrześcijanin[5]. Jedynym sposobem na ucieczkę z getta była zmiana wyznania[6].
II wojna światowa
Osobny artykuł: Lista gett żydowskich w czasie II wojny światowej.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/42/Ghettos_Eastern_Europe_1941-1942.gif/400px-Ghettos_Eastern_Europe_1941-1942.gif)
W czasie II wojny światowej w miastach niektórych państw okupowanych przez III Rzeszę tworzono odrębne dzielnice żydowskie[7]. Obszary te nazywano w oficjalnych komunikatach nazistowskich gettami żydowskimi lub eufemistycznie żydowskimi dzielnicami mieszkaniowymi (niem. jüdische Wohnbezirke[8]). Getta te były wydzielonymi i najczęściej zamkniętymi obszarami, osoby zamknięte w gettach nie miały możliwości wychodzenia poza nie, lub musiały uzyskać w tym celu specjalne pozwolenie. Z powodu zamknięcia dużej liczby osób na stosunkowo małej przestrzeni i niewielkich racji żywnościowych które im przysługiwały, utworzenie gett faktycznie służyło eksterminacji ludności żydowskiej. Ostatecznie w 1943 r. naziści wywieźli osoby uwięzione w gettach do obozów zagłady i tam zamordowali.
Getta tworzone były na terenie Ukrainy, Białorusi, Czech, Węgier. Najczęściej jednak na terenach, które przed wojną należały do Polski. Getta utworzono m.in. w Białymstoku, Częstochowie, Kielcach, Krakowie, Lublinie, Łodzi, Radomiu, Warszawie. Porządku w gettach strzegła kolaborująca z nazistami Policja Żydowska, tzw. ODmani.
Pierwszym gettem na terenie okupowanej Polski było utworzone 8 października 1939 roku getto w Piotrkowie Trybunalskim.
Mieszkańcy gett z reguły cierpieli z powodu głodu i chorób, choć – wbrew przeciwnościom – próbowano też żyć w nich po dawnemu, a nawet – ponad stan[9]. Próby ucieczek oraz pomocy z zewnątrz karane były śmiercią. Podczas likwidacji getta mieszkańcy byli przenoszeni do większych gett na terenie innych miast, a ostatecznie trafiali do obozów zagłady, gdzie byli zabijani. Żydom, którym udało się uciec, pomoc niosła polska organizacja Żegota – zajmowała się ukrywaniem zbiegów, podrabianiem dla nich dokumentów itp.
Getta w okupowanej Polsce (lista niepełna)
- Andrychów
- Bełchatów
- Będzin
- Biała Podlaska
- Białystok
- Bielsk Podlaski
- Błonie
- Chełm
- Chrzanów
- Częstochowa
- Falenica
- Grójec
- Kielce
- Kluczbork
- Kolbuszowa
- Kosów Lacki
- Kraków
- Kutno
- Lublin
- Lwów
- Łęczyca
- Łódź
- Międzyrzec Podlaski
- Mława
- Myszków
- Nowiny Brdowskie
- Olkusz
- Otwock
- Piaseczno
- Piotrków Trybunalski
- Poznań
- Pruszków
- Radom
- Radomsko
- Rzeszów
- Sieradz
- Skarżysko-Kamienna
- Skierniewice
- Sławków
- Sosnowiec
- Strzegowo
- Tarnów
- Tomaszów Mazowiecki
- Turek
- Warszawa
- Wasilków
- Wilno
- Włocławek
- Zawiercie
- Zduńska Wola
- Zwoleń
- Żarki
Inne informacje
Motyw getta został przedstawiony w grze komputerowej My Memory of Us[10].
Zobacz też
Przypisy
- ↑ getto. Żydowski Instytut Historyczny. [dostęp 2016-12-08].
- ↑ a b Fried 2015 ↓, s. 289.
- ↑ a b c Efron, Weitzman i Lehmann 2018 ↓, s. 229.
- ↑ a b c d Efron, Weitzman i Lehmann 2018 ↓, s. 230.
- ↑ a b c d David Kertzer: The popes against the jews: the vatican's role in the rise of modern anti-semitism. New York: 2013, s. 28. ISBN 978-0-307-42921-6.
- ↑ M. Pirveli, Z. Rykiel: Getto a nowoczesność, [w:] red. B. Jałowiecki, W. Łukowski: Gettoizacja polskiej przestrzeni miejskiej, Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR, Warszawa 2007, ISBN 978-83-89291-38-7, s. 73–86.
- ↑ getta w okresie Holokaustu. Żydowski Instytut Historyczny. [dostęp 2016-12-08].
- ↑ Owa część nie jest nazywana gettem, jak miało to miejsce w dawnej dzielnicy żydowskiej, lecz „Judenviertel” (dzielnica żydowska). Studia historyczne. Polska Akademia Nauk. Komisja Nauk Historycznych. tom 50, wyd. 1–4, 2007, s. 210; „Oficjalna nazwa, używana przez władze niem., brzmiała: żydowska dzielnica mieszkaniowa (jüdischer Wohnbezirk)”, [w:] Bogdan Suchodolski. Wielka encyklopedia powszechna PWN, 1964.; nie używano oficjalnie terminu „getto”, lecz „der jüdische Wohnbezirk” (żydowska dzielnica mieszkaniowa), [w:] Barbara Engelking-Boni, Jacek Leociak; „Getto warszawskie: przewodnik po nieistniejącym mieście”. 2001.
- ↑ Czesław Madajczyk: Polityka III Rzeszy w okupowanej Polsce. Warszawa 1970, t. I, s. 222. – W getcie spotykało się najwytworniejsze restauracje. Niewiarygodny wydaje się dziś komfort panujący wówczas w „Palais de Dance” braci Frontów. Chleb był tu znacznie droższy niż w polskich dzielnicach, lecz wino tańsze. Wypada tylko powtórzyć „uczta w czasie pomoru”. Taki stan rzeczy w getcie sprzyjał pożądanej przez okupanta dezintegracji społeczności żydowskiej, utrzymywał się wbrew bundowskiej prasie, żądającej zamknięcia sal tańca, burdelu i licznych klubów.
- ↑ My Memory of Us [online], GRY-Online.pl [dostęp 2023-02-17] (pol.).
Bibliografia
- Johannes Fried: The middle ages. Harvard: 2015. ISBN 978-0-674-05562-9.
- John Efron, Steven Weitzman, Matthias Lehmann: The Jews: A History. New York: 2018. ISBN 978-1-351-01785-5.
Linki zewnętrzne
- Getta w Polsce. dws.xip.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2008-05-08)].
- Getto – www.izrael.badacz.org
- Getta w Polsce