Centuria (roślina)
![]() Morfologia (centuria pospolita) | |||
Systematyka[1][2] | |||
Domena | eukarionty | ||
---|---|---|---|
Królestwo | rośliny | ||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | okrytonasienne | ||
Klasa | Magnoliopsida | ||
Nadrząd | astropodobne | ||
Rząd | goryczkowce | ||
Rodzina | goryczkowate | ||
Rodzaj | centuria | ||
Nazwa systematyczna | |||
Centaurium Hill Brit. Herbal 62. Mar 1756 | |||
Typ nomenklatoryczny | |||
Gentiana centaurium L.[3] | |||
Synonimy | |||
| |||
| |||
|
Centuria (Centaurium Hill) – rodzaj roślin z rodziny goryczkowatych. Obejmuje ok. 25 gatunków[4], z czego 14 występuje w Europie, a reszta w Afryce, Azji, Ameryce Północnej i Południowej[5]. W Polsce rosną trzy gatunki: centuria nadbrzeżna C. littorale, nadobna C. pulchellum i pospolita C. erythrea[6]. Rośliny z tego rodzaju rosną na łąkach i murawach, na wydmach nadmorskich i brzegach wód[5].
Niektóre gatunki uprawiane są jako ozdobne, zwłaszcza Centaurium scilloides, inne wykorzystywane są jako rośliny lecznicze[7].
Morfologia
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ae/Centaurium_pulchellumkz1.jpg/220px-Centaurium_pulchellumkz1.jpg)
- Pokrój
- Przeważnie rośliny roczne lub dwuletnie, rzadziej byliny. Osiągają do 0,5 m wysokości[5].
- Liście
- Łodygowe, czasem także skupione w przyziemną rozetę[8]. Naprzeciwległe, całobrzegie, zwykle nagie[5].
- Kwiaty
- Zwykle zebrane w dwuramienne kwiatostany wierzchotkowe, rzadziej w baldachogrona, grona, główki i wiechy[8]. Kwiaty są niewielkie, promieniste, zwykle pięciokrotne (rzadziej czterokrotne[8]) o koronie zrosłopłatkowej, rurkowatej, zwykle różowej, rzadziej białej lub żółtej. W pąku płatki korony skręcone. Kielich zrosłodziałkowy, rurkowaty, ale z łatkami głęboko rozciętymi. Pręcików jest 5, mają bardzo krótkie nitki[5] i często ich pylniki są skręcone[8]. Zalążnia górna, jednokomorowa lub pozornie dwukomorowa[8]. Znamię cienkiego zwykle słupka rozwidlone[5].
- Owoce
- Torebki otwierające się dwiema klapami. Nasiona drobne[5].
Systematyka
Nazwa Centaurium pojawia się w taksonomii roślin jako homonim taksonomiczny: Centaurium Borkhausen = Heteroclita Rafinesque, Centaurium A. Haller = Rhaponticum Ludwig[3].
- Pozycja systematyczna
Rodzaj z rodziny goryczkowatych (Gentianaceae), w której klasyfikowany jest do plemienia Chironieae i podplemienia Chironiinae[9].
- Wykaz gatunków[4]
- Centaurium ameghinoi (Speg.) Druce
- Centaurium × aschersonianum (Seemen) Hegi
- Centaurium barrelieroides Pau
- Centaurium bianoris (Sennen) Sennen
- Centaurium cachanlahuen (Molina) B.L.Rob.
- Centaurium capense C.R.Broome
- Centaurium centaurioides (Roxb.) S.R.Rao & Hemadri
- Centaurium chloodes (Brot.) Samp.
- Centaurium × cicekii Yild. & Yaprak
- Centaurium cochinchinense (Spreng.) Druce
- Centaurium compar (R.Br.) Druce
- Centaurium erythraea Rafn – centuria pospolita
- Centaurium favargeri Zeltner
- Centaurium flexuosum (Maire) J.-P.Lebrun & Marais
- Centaurium intermedium (Wheldon) Druce
- Centaurium × jolivetinum (P.Fourn.) P.Fourn.
- Centaurium × litardierei Ronniger ex Litard.
- Centaurium littorale (Turner) Gilmour – centuria nadbrzeżna
- Centaurium mairei Zeltner
- Centaurium malzacianum Maire
- Centaurium maritimum (L.) Fritsch
- Centaurium minutissimum Maire
- Centaurium portense (Brot.) Butcher
- Centaurium pulchellum (Sw.) Hayek ex Hand.-Mazz., Stadlm., Janch. & Faltis – centuria nadobna
- Centaurium quadrifolium (L.) G.López & C.E.Jarvis
- Centaurium rigualii Esteve
- Centaurium scilloides (L.f.) Samp.
- Centaurium serpentinicola Carlström
- Centaurium tenuiflorum (Hoffmanns. & Link) Fritsch
Przypisy
- ↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2011-11-30] (ang.).
- ↑ a b Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-01-23].
- ↑ a b c Centaurium Hill. [w:] Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2022-05-22].
- ↑ a b c d e f g Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 2. Perennials and annuals. London: Macmillan, 2002, s. 208. ISBN 0-333-74890-5.
- ↑ ZbigniewZ. Mirek ZbigniewZ. i inni, Vascular plants of Poland. An annotated checklist, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2020, s. 55, ISBN 978-83-62975-45-7 .
- ↑ David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 178, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .
- ↑ a b c d e J.W.J.W. Kadereit J.W.J.W., V.V. Bittrich V.V. (red.), Flowering plants. Eudicots : apiales, gentianales (except rubiaceae), Cham, Switzerland 2018, s. 477, ISBN 978-3-319-93605-5, OCLC 1091623862 .
- ↑ Genus Centaurium Hill. [w:] Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [on-line]. USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. [dostęp 2022-05-22].
- J9U: 987007530065805171
- Britannica: plant/Centaury
- SNL: tusengylden
- Catalana: 0089915
- DSDE: tusindgylden
- BioLib: 40538
- EoL: 60747
- Flora of China: 106016
- Flora of North America: 106016
- GBIF: 3169937
- identyfikator iNaturalist: 56234
- IPNI: 8147-1
- ITIS: 30026
- NCBI: 50750
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:30015106-2
- Tela Botanica: 86119
- identyfikator Tropicos: 40003539
- USDA PLANTS: CENTA2
- CoL: 3K62