Budleja
![]() Budleja Davida | |||
Systematyka[1][2] | |||
Domena | eukarionty | ||
---|---|---|---|
Królestwo | rośliny | ||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | okrytonasienne | ||
Klasa | Magnoliopsida | ||
Nadrząd | astropodobne | ||
Rząd | jasnotowce | ||
Rodzina | trędownikowate | ||
Rodzaj | budleja | ||
Nazwa systematyczna | |||
Buddleja L. Sp. Pl. 619. 1753[3] | |||
Typ nomenklatoryczny | |||
B. americana L.[3] | |||
| |||
|
Budleja (Buddleja L.) – rodzaj roślin należący do rodziny trędownikowatych obejmujący ok. 140 gatunków[4] (dawniej zaliczany też do loganiowatych lub wyodrębniany w monotypową rodzinę budlejowatych). Budleje występują na obu kontynentach amerykańskich, od Utah na północy po południowe krańce Ameryki Południowej[5], ale w większości w strefie klimatu tropikalnego i subtropikalnego w Ameryce Południowej i Środkowej. Poza tym liczne gatunki rosną we wschodniej Azji[6] (od Indii i Nepalu po Japonię[5]), obecne są też w południowej Afryce[7], w tym na Madagaskarze[5]. Rosną najczęściej na terenach skalistych, na zboczach i klifach, na żwirowych aluwiach[6], często na porębach i obrzeżach lasów[5]. Wiele gatunków należy do ulubionych źródeł nektaru dla motyli[6], ale zapylane są także przez inne owady i kolibry[5]. Niektóre budleje uprawiane są jako rośliny ozdobne, przy czym nierzadko dziczeją i stają się inwazyjne. W klimacie umiarkowanym najbardziej rozpowszechniona w uprawie jest budleja Davida, łatwo rozprzestrzeniająca się na terenach zaburzonych i gruzowiskach (szybko opanowała np. zburzone w czasie II wojny światowej dzielnice Londynu[6] czy Szczecina[7]). W niektórych częściach Stanów Zjednoczonych uprawa budlei Davida została zakazana[5]. Afrykańska budleja szałwiolistna jest ważnym źródłem drewna[8]. Nazwa rodzaju upamiętnia Adama Buddle'a – angielskiego botanika[6].
Morfologia
- Pokrój
- Najczęściej szybko rosnące[5] krzewy[9], rzadziej niewielkie drzewa (wyjątkowo okazałe, osiągające do 30 m wysokości[5]), liany i mniej lub bardziej drewniejące u nasady byliny[9][7]. Pędy okryte są włoskami gwiazdkowatymi, tarczkowatymi lub gruczołowatymi, stąd często są kutnerowate[7]. Młodsze części łodyg są czterokanciaste do oskrzydlonych[9].
- Liście
- Nakrzyżległe (tylko u budlei skrętolistnej skrętoległe)[7]. U różnych gatunków liście są opadające zimą lub w porze suchej, wiecznie zielone (w tropikach) lub częściowo zimozielone[7][6]. Występują przylistki w postaci liściopodobnej, lub zredukowane do półkolistych lub łuskowatych wyrostków, czasem tylko w postaci linii łączącej nasady liści. Ogonki liściowe zwykle krótkie[9]. Blaszka liściowa zwykle wydłużona do lancetowatej[7], gęsto kutnerowata przynajmniej od spodu[7][6]. Całobrzega, karbowana lub ząbkowana[9].
- Kwiaty
- Pachnące, obupłciowe (rzadko jednopłciowe[9]), drobne lub niewielkie, największe u budlei Colville'a osiągają do 2,5 cm. Zebrane są na szczytach tegorocznych pędów w gęste, gronopodobne (wąskie) wiechy lub główki, rzadko w pęczki na zeszłorocznych pędach (budleja skrętolistna)[7]. Kielich dzwonkowaty, kubeczkowaty lub stożkowaty, 4-ząbkowy[9]. Korona kwiatu utworzona jest z czterech płatków zrośniętych w dłuższą lub krótszą rurkę[6], czasem wygiętą[7][9]. Płatki na końcach zaokrąglone, białe, żółte, pomarańczowe, różowe do fioletowych. Pręciki są 4, schowane w rurce korony. Zalążnia górna[6], dwukomorowa, rzadziej czterokomorowa[9], z nitką słupka zwieńczoną okazałym znamieniem główkowatym lub rozwidlonym[9].
- Owoce
- Najczęściej dwuklapowe torebki z licznymi, drobnymi i rozsiewanymi przez wiatr nasionami[6], często oskrzydlonymi[9]. Rzadko owocami są soczyste jagody (Buddleja madagascariensis)[6][9].
Systematyka
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d7/Buddleja_Asiatica_%285497773102%29.jpg/220px-Buddleja_Asiatica_%285497773102%29.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5a/Fallowiana_inflorescence_1.jpg/220px-Fallowiana_inflorescence_1.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/44/Buddleja_glomerata.jpg/220px-Buddleja_glomerata.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/29/Buddleja_globosa_HRM1.jpg/220px-Buddleja_globosa_HRM1.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/41/Buddleja_lindleyana_%2820306938039%29.jpg/220px-Buddleja_lindleyana_%2820306938039%29.jpg)
Rodzaj, czasem rozbijany na kilka innych (Chilianthus Burchell, Emorya Torrey, Gomphostigma Turczanowicz, Nicodemia Tenore) w różnych systemach klasyfikacyjnych był zwykle wyodrębniany w rodzinę Buddlejaceae lub włączany do loganiowatych Loganiaceae. Badania molekularne wykazały, że rodzaj stanowi jedną z linii rozwojowych trędownikowatych Scrophulariaceae[6]. W obrębie rodziny włączany jest do monotypowego plemienia Buddlejeae Bartling, wskazywanego jako grupa siostrzana dla kladu obejmującego plemiona Limoselleae i Scrophularieae[2].
- Buddleja acuminata Poir.
- Buddleja adenantha Diels
- Buddleja agathosma Diels
- Buddleja alata Rehder & E.H.Wilson
- Buddleja albiflora Hemsl. – budleja białokwiatowa
- Buddleja alternifolia Maxim. – budleja skrętolistna
- Buddleja americana L.
- Buddleja anchoensis Kuntze
- Buddleja araucana Phil.
- Buddleja aromatica Remy
- Buddleja asiatica Lour. – budleja azjatycka
- Buddleja auriculata Benth.
- Buddleja axillaris Willd. ex Roem. & Schult.
- Buddleja bhutanica T.Yamaz.
- Buddleja blattaria J.F.Macbr.
- Buddleja brachiata Cham. & Schltdl.
- Buddleja brachystachya Diels
- Buddleja brasiliensis J.Jacq.
- Buddleja bullata Kunth
- Buddleja candida Dunn
- Buddleja cardenasii Standl. ex E.M.Norman
- Buddleja caryopteridifolia W.W.Sm.
- Buddleja cestriflora Cham.
- Buddleja chapalana B.L.Rob.
- Buddleja chenopodiifolia Kraenzl.
- Buddleja colvilei Hook.f. – budleja Colville'a
- Buddleja cooperi W.W.Sm.
- Buddleja cordata Kunth
- Buddleja cordobensis Griseb.
- Buddleja coriacea Remy
- Buddleja corrugata M.E.Jones
- Buddleja crispa Benth.
- Buddleja crotonoides A.Gray
- Buddleja cuneata Cham.
- Buddleja curviflora Hook. & Arn.
- Buddleja cuspidata Baker
- Buddleja cylindrostachya Kraenzl.
- Buddleja davidii Franch. – budleja Davida
- Buddleja diffusa Ruiz & Pav.
- Buddleja domingensis Urb.
- Buddleja duclouxii C.Marquand
- Buddleja dysophylla (Benth.) Radlk.
- Buddleja elegans Cham. & Schltdl.
- Buddleja euryphylla Standl. & Steyerm.
- Buddleja fallowiana Balf.f. & W.W.Sm. – budleja Fallowa
- Buddleja filibracteolata J.A.González & J.F.Morales
- Buddleja formosana Hatus.
- Buddleja forrestii Diels – budleja Forresta
- Buddleja fragifera Leeuwenb.
- Buddleja fusca Baker
- Buddleja globosa Hope – budleja główkowata
- Buddleja glomerata H.L.Wendl.
- Buddleja grandiflora Cham. & Schltdl.
- Buddleja griffithii (C.B.Clarke) C.Marquand
- Buddleja gynandra C.Marquand
- Buddleja hastata Prain ex Marquand
- Buddleja hatschbachii E.M.Norman & L.B.Sm.
- Buddleja heliophila W.W.Sm.
- Buddleja henryi Rehder & E.H.Wilson
- Buddleja hieronymi R.E.Fr.
- Buddleja hookeri C.Marquand
- Buddleja hypsophila I.M.Johnst.
- Buddleja ibarrensis E.M.Norman
- Buddleja incana Ruiz & Pav.
- Buddleja indica Lam.
- Buddleja interrupta Kunth
- Buddleja iresinoides (Griseb.) Hosseus
- Buddleja jamesonii Benth.
- Buddleja japonica Hemsl. – budleja japońska
- Buddleja kleinii E.M.Norman & L.B.Sm.
- Buddleja lanata Benth.
- Buddleja latiflora S.Y.Bao
- Buddleja legendrei L.F.Gagnep.
- Buddleja limitanea W.W.Sm.
- Buddleja lindleyana Fortune – budleja Lindleya
- Buddleja lojensis E.M.Norman
- Buddleja longiflora Brade
- Buddleja longifolia Kunth
- Buddleja loricata Leeuwenb.
- Buddleja macrostachya Benth.
- Buddleja madagascariensis Lam.
- Buddleja marrubiifolia Benth.
- Buddleja megalocephala Donn.Sm.
- Buddleja mendozensis Gillet ex Benth.
- Buddleja microstachya E.D.Liu & H.Peng
- Buddleja minima S.Y.Bao
- Buddleja misionum Kraenzl.
- Buddleja montana Britton
- Buddleja multiceps Kraenzl.
- Buddleja myriantha Diels
- Buddleja nana W.W.Sm.
- Buddleja nitida Benth.
- Buddleja nivea Duthie – budleja śnieżna
- Buddleja oblonga Benth.
- Buddleja officinalis Maxim.
- Buddleja paniculata Wall.
- Buddleja parviflora Kunth
- Buddleja perfoliata Kunth
- Buddleja pichinchensis Kunth
- Buddleja polycephala Kunth
- Buddleja polystachya Fresen.
- Buddleja praecox Lingelsh.
- Buddleja pterocaulis A.B.Jacks.
- Buddleja pulchella N.E.Br.
- Buddleja purdomii W.W.Sm.
- Buddleja racemosa Torr.
- Buddleja ramboi L.B.Sm.
- Buddleja rufa Fresen.
- Buddleja rufescens Willd. ex Roem. & Schult.
- Buddleja saligna Willd.
- Buddleja salviifolia (L.) Lam. – budleja szałwiolistna
- Buddleja scordioides Kunth
- Buddleja sessiliflora Kunth
- Buddleja shaanxiensis Z.Y.Zhang
- Buddleja simplex Kraenzl.
- Buddleja skutchii Morton
- Buddleja soratae Kraenzl.
- Buddleja speciosissima Taub.
- Buddleja sphaerocalyx Baker
- Buddleja sphaerocephala Baker
- Buddleja stachyoides Cham. & Schltdl.
- Buddleja stenostachya Rehder & E.H.Wilson – budleja wąskokłosowa
- Buddleja sterniana Cotton
- Buddleja striata Zhi Y.Zhang
- Buddleja suaveolens Kunth & C.D.Bouché
- Buddleja subcapitata E.D.Liu & H.Peng
- Buddleja subherbacea Keenan
- Buddleja taliensis W.W.Sm.
- Buddleja thyrsoides Lam.
- Buddleja tibetica W.W.Sm.
- Buddleja tsetangensis C.Marquand
- Buddleja tubiflora Benth.
- Buddleja tucumanensis Griseb.
- Buddleja utahensis Coville
- Buddleja venenifera Makino
- Buddleja vexans Kraenzl. & Loes. ex E.M.Norman
- Buddleja volubilis Lam.
- Buddleja wardii C.Marquand
- Buddleja whitei Kraenzl.
- Buddleja yunnanensis L.F.Gagnep.
Przypisy
- ↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ a b Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2018-01-23] (ang.).
- ↑ a b Buddleja Linnaeus. [w:] Index Nominum Genericorum [on-line]. [dostęp 2018-01-23].
- ↑ a b Buddleja. [w:] The Plant List. Version 1.1 [on-line]. [dostęp 2018-01-24].
- ↑ a b c d e f g h David D. Stuart: Buddlejas. Timber Press, Royal Horticultural Society, 2006, s. 13-16. ISBN 978-0-88192-688-0.
- ↑ a b c d e f g h i j k l Roger Philips, Martyn Rix: The botanical garden. Vol. I. Trees and shrubs. Macmillan, 1988, s. 422-423. ISBN 0-333-73003-8.
- ↑ a b c d e f g h i j k Włodzimierz Seneta: Drzewa i krzewy liściaste. A-B. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1991, s. 319-325. ISBN 83-01-10135-0.
- ↑ Maarten J. M. Christenhusz, Michael F. Fay, Mark W. Chase: Plants of the World: An Illustrated Encyclopedia of Vascular Plants. Richmond, Chicago: Kew Publishing, The University of Chicago Press, 2017, s. 555-557. ISBN 978-1-84246-634-6.
- ↑ a b c d e f g h i j k l Buddleja Linnaeus. [w:] Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2018-01-23]. (ang.).
- Britannica: plant/butterfly-bush
- БРЭ: 1887069
- SNL: buddleja
- Catalana: 0270217
- DSDE: Buddleja
- Hrvatska enciklopedija: 9996